Բրիտանացի հնագետները նախապատմական բնակավայրի հետքեր են հայտնաբերել շոտլանդական Ստաֆա կղզում, որը հայտնի է բազալտե Ֆինգալի քարանձավով։ Գտնված իրերը, որոնց թվում կան խեցեղեն և կայծքարե գործիքներ, ունեն գրեթե չորս հազար տարվա հնություն։ Այս հայտնագործության մասին հաղորդում է The Past պարբերականը։

Գլազգոյի և Ստերլինգի համալսարանների հետազոտողները պեղումներ են իրականացրել Շոտլանդիայի Ստաֆա կղզու կենտրոնում։ 19-րդ դարում զբոսաշրջիկների համար կառուցված քարե տնակի ավերակների տակ գիտնականները հայտնաբերել են 4-5 մետր տրամագծով օղակաձև խրամուղի։ Այնտեղ կար նախշազարդ խեցեղենի գրեթե 100 բեկոր, ավելի քան 60 կայծքարե գործիք և այրված քարեր։ Սերմի ռադիոածխածնային վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այս կառույցը պատկանում է վաղ կամ միջին բրոնզի դարին (մ.թ.ա. 1883-1701 թթ.):

Բացի հնագույն հուշարձանից, մասնագետները գտել են նաև 15-17-րդ դարերի գյուղատնտեսական գործունեության վկայություններ։ Պարզվել է, որ տեղի բնակիչները վարսակ են աճեցրել, հողը պարարտացրել են ջրիմուռներով և անասնապահությամբ են զբաղվել։ «Մենք սկսեցինք բազալտե ժայռերի վրա իրենց անունները թողած զբոսաշրջիկների հետքերի ուսումնասիրությունից, սակայն արդյունքում գտանք մարդկանց հետքեր, որոնք ապրել և հողագործությամբ են զբաղվել այս կղզում», — նշել է Շոտլանդիայի Ազգային հիմնադրամի հնագիտական ծառայության ղեկավար Դերեկ Ալեքսանդրը։

Ստաֆա կղզին հայտնի է դարձել 1772 թվականին՝ բնագետ Ջոզեֆ Բենքսի շնորհիվ։ Սև բազալտե սյուները և Ֆինգալի հնչեղ քարանձավը ոգեշնչել են նկարիչ Ուիլյամ Թըրներին, կոմպոզիտոր Ֆելիքս Մենդելսոնին և Վիկտորյա թագուհուն։ Ամեն տարի այստեղ այցելում է 80-90 հազար մարդ, որոնք դարեր շարունակ գրություններ են թողել քարանձավի պատերին։ Այդ գրությունների մեջ հանդիպում են նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիների ռազմանավերի նավաստիների անուններ։

Երկար ժամանակ համարվում էր, որ Ստաֆան բացառապես երկրաբանական երևույթ է, որին մարդու ձեռք չի դիպել։ Սակայն նոր տվյալներն ապացուցում են, որ մարդիկ բնակվել են հողի այս կտորի վրա զանգվածային զբոսաշրջության դարաշրջանի սկզբից շատ ավելի վաղ։ Գարնանը հնագետների թիմը Սաութհեմփթոնի համալսարանի գործընկերների հետ նախատեսում է վերադառնալ կղզի՝ ափամերձ գոտու երկրաֆիզիկական հետազոտություններ անցկացնելու նպատակով։