նախընտրելի դարձնել
Գիտնականները սովորել են ռենտգենյան վերլուծության և մեքենայական ուսուցման օգնությամբ բացահայտել արմավենու տերևների վրա գրված հնագույն ձեռագրերի պատրաստման առանձնահատկությունները։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս տարբերակել բույսերի տեսակները, հայտնաբերել նյութի մշակման հետքերը և ուսումնասիրել պատմական փաստաթղթերի հնարավոր ծագումը՝ դրանք չվնասելով։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են npj Heritage Science ամսագրում։
Դարեր շարունակ Հարավային և Հարավարևելյան Ասիայում արմավենու տերևների վրա գրի են առել կրոնական ուսմունքներ, գրական ստեղծագործություններ, օրենքներ և գիտական գիտելիքներ։ Նախքան տերևներն այդ նպատակով օգտագործելը՝ դրանք մանրակրկիտ մշակման էին ենթարկվում։ Տեխնոլոգիաները տարբերվում էին՝ կախված տարածաշրջանից, ուստի նյութի առանձնահատկություններում կարող էին պահպանվել տեղի արհեստագործական ավանդույթների հետքերը։
Հետազոտողների միջազգային խումբն ուսումնասիրել է 160 նմուշ՝ 85 ձեռագիր և 75 ժամանակակից էտալոնային նյութ տարբեր Հարավային և Հարավարևելյան Ասիայի հավաքածուներից։ Գիտնականները ցանկանում էին պարզել, թե արդյոք տերևների կառուցվածքի և քիմիական կազմի հիման վրա հնարավոր է որոշել օգտագործված արմավենիների տեսակները, հաստատել մշակման առանձնահատկությունները և գտնել նշաններ, որոնք կապված կլինեին ձեռագրերի աշխարհագրական ծագման հետ։
Դրա համար մասնագետները կիրառել են ռենտգենյան վերլուծության երեք մեթոդ PETRA III սարքերի վրա՝ գերմանական DESY կենտրոնում և Ֆրանսիայի Եվրոպական սինքրոտրոն ճառագայթման կենտրոնում (ESRF)։ Մեթոդներից մեկը թույլ է տվել ուսումնասիրել մանրաթելերի կառուցվածքն ու կողմնորոշումը, երկրորդը՝ ցելյուլոզի բյուրեղային և ամորֆ բաղադրիչների հարաբերակցությունը, երրորդը՝ նյութում քիմիական տարրերի բաշխվածությունը։ Այնուհետև տվյալները միավորվել են մեքենայական ուսուցման միջոցով։
Տեխնոլոգիայի կարևոր առավելությունն այն է, որ այն չի պահանջում պատմական առարկաներից նմուշներ վերցնել։ Սա հատկապես կարևոր է հազվագյուտ և փխրուն ձեռագրերի համար, որոնք կարող են վնասվել նույնիսկ փոքր միջամտությունից։
Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ուսումնասիրված արմավենիների երկու տեսակները կարելի է համեմատաբար հուսալիորեն տարբերակել նյութի առանձնահատկությունների հիման վրա։ Ընդ որում, տերևների մշակումը ուժեղացնում էր դրանց միջև եղած տարբերությունները։ Այսպիսով, չափվող բնութագրերն արտացոլում են ոչ միայն հումքի բուսաբանական ծագումը, այլև այն, թե ինչպես են բույսերի տարբեր տեսակներն արձագանքում ձեռագրերի պատրաստման եղանակներին։
Աշխարհագրական ծագումը որոշելն ավելի բարդ է եղել։ Շրի Լանկայից և Հնդկաստանի հարավից ստացված նմուշներն ունեցել են բազմաթիվ ընդհանուր բնութագրեր, ինչը կարող է բացատրվել արմավենու տերևների մշակման ավանդույթների նմանությամբ։ Թաիլանդից ստացված նյութերն ավելի հստակ տարբերություններ են ցուցադրել, որոնք հետազոտողները կապում են տեղական տեխնոլոգիաների առանձնահատկությունների հետ։
Սակայն գիտնականներն առայժմ չեն կարող հստակ որոշել ձեռագրի պատրաստման վայրը միայն դրա նյութական բնութագրերի հիման վրա։ Արդյունքների վրա միաժամանակ ազդում են մի քանի գործոններ, այդ թվում՝ մշակման մեթոդները, հնացումը և պահպանման պայմանները։ Բացի այդ, նմուշների որոշ խմբեր ներկայացված էին նյութերի փոքր քանակով։
Ուստի հետազոտողներն ընդգծել են, որ ռենտգենյան վերլուծությունն անհրաժեշտ է համատեղել ձեռագրերի պատմության, դրանց գրության, ձևավորման և այլ առանձնահատկությունների ուսումնասիրության հետ։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է օգնել բացահայտել տարբեր հավաքածուների առարկաների միջև կապերը, հաստատել պատրաստման ընդհանուր ավանդույթները և ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես էին գիտելիքները տարածվում Ասիայի տարածաշրջանների միջև։
Աշխատանքը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից ֆիզիկական մեթոդները կարող են պատմաբաններին տրամադրել լրացուցիչ տեղեկություններ, որոնք հնարավոր չէ ստանալ միայն տեքստը կամ փաստաթղթի արտաքին տեսքն ուսումնասիրելով։ Հետագայում արմավենու տերևների կառուցվածքի և քիմիական կազմի վերլուծությունը կարող է օգնել հետևել հնագույն արհեստագործական ավանդույթների զարգացմանն ու ձեռագրերի արտադրության փոփոխություններին դարերի ընթացքում։
