Նրանց ժամանակ չտրվեց սգալու իրենց հանգուցյալներին. Հայերի գաղթն Արցախից (ֆոտո)

Թվում է՝ վաղուց անցած օրերի քրոնիկոն ես  դիտում: Կարծես ինչ-որ մեկը  հին ֆիլմ է միացրել, և այն ուր որ է կավարտվի: Բայց դա ձգվում է, ձգվում է, ձգվում... Եվ այս դեմքերը: Ծերերի ու երեխաների դեմքերը...

Գիտակցությունը չի ցանկանում հաշտվել այն փաստի հետ, որ դա իրականություն է։ Որ դու այս իրականության մեջ ես, և որ հենց դու ես այս կողմից նայում տեսախցիկի օբյեկտիվին:

Հարցնում ես, ամբողջ պատկերը վերստեղծելու համար, բայց մարդիկ փակ են և լռակյաց։ Նրանց պատասխանները կարճ են։ Արցախի այսինչ գյուղից կամ քաղաքից են, Ստեփանակերտից ճանապարհը տեւել էր երկու-երեք օր։ Մինչ այդ ևս երկու օր տարբեր գյուղերից հասել են Ստեփանակերտ։ Առանց սննդի ու ջրի։ Ադրբեջանական անցակետով անցնելը սարսափելի էր, բոլոր տղամարդկանց խնդրեցին իջնել։ «Երկա՞ր պահեցին»: «Մի տաս րոպե»: Տասը րոպե, որը կարող էր հավերժություն թվալ, քանի որ Արցախում բոլոր տղամարդիկ՝ մեծ ու փոքր, կռվել են պատերազմներից մեկում։ Իսկ ադրբեջանցիները կարող էին նրանց  գերի վերցնել։ Բայց, փառք Աստծո, անցանք...

Եվ հետո Կոռնիձորը որպես ավետյաց երկիր...

Մի քանի օր ճանապարհին, որը սովորաբար տևում է ընդամենը մեկ ժամ։ Տղամարդիկ ղեկին՝ առանց քնի, քանի որ այս ճանապարհին վախենում էին քնել: Եվ միայն Հայաստան մտնելիս են կանգ առնում դադար առնելու։ Այստեղ նրանց սպասում են սննդով, բժիշկներն ու կամավորները շուրջօրյա հերթապահում են։ Տարեցներին բերում են բուժկետ՝ արյան ճնշումը չափելու, սրտի կաթիլներ կամ այլ դեղամիջոցներ տալու համար։ Բժիշկները մի քանի ժամ փորձում են Պարկինսոնի հիվանդությամբ կնոջ վիճակը կայունացնել, որպեսզի ընտանիքը կարողանա առաջ շարժվել։

«Երեխաներ» ցուցանակով ավտոբուսը կարճ կանգառ է կատարում Կոռնիձորում՝ սնունդ և ջուր վերցնելու համար և շարունակում ճանապարհը դեպի Վայք։ Ավտոբուսը լի է երեխաներով, միայն մեկ ընտանիք ունի ինը երեխա։ Այս ընտանիքը մեկ անգամ արդեն լքել է Քաշաթաղի (Լաչին) շրջանի իր տունը և տեղափոխվել Ճարտար։ Այժմ նրանք կրկին լքում են իրենց տունը։

Ինը երեխաների մայրը պատմում է. մինչ Ճարտարում ավտոբուսի էին սպասում, ադրբեջանցիները տնետուն էին անցնում՝ պատուհաններից փող ու փաստաթղթեր դուրս նետելով։ Նրանցից մեկի ձեռքին դանակ են նկատել։ Երեխաները վախեցել են։ 

Ասկերանում վերցրել են նրա քրոջը երեք երեխաների հետ, որի ամուսինը սպանվել է սեպտեմբերի 19-ի ագրեսիայի ժամանակ։ Ասում են՝ նրա դին հասցրել են Հայաստան, բայց չգիտեն, թե որ դիարանում փնտրեն։ Մարտում զոհվել է նաև մեկ այլ կնոջ 24-ամյա որդին։

Գորիսի մուտքի մոտ բեռնատար և ավտոբուս են կանգնած։ Ստեփանակերտից մի ընտանիք փաստաթղթերը ձեռքին պատրաստվում է գնալ Գորիսի հումանիտար կենտրոն՝ գրանցման։ Կինը Արցախի համալսարանի դասախոս է։ Ասում է՝ պայմանավորվածություն կա, որ իրենց համալսարանը կշարունակի գործել Երևանում։

Նրա ընտանիքն ապրում էր Ստեփանակերտի Կրկժան կոչվող արվարձանում, որը սեպտեմբերի 19-ի ագրեսիայի ընթացքում գրավել էին ադրբեջանցիները։ Ընտանիքը թաքնվել է քաղաքի կենտրոնում և այլևս չի կարողացել տուն հասնել։ Հարևաններից լսել են, որ այնտեղ սպանվել են միայնակ տարեց տղամարդու և երիտասարդ զինվորի։

Գորիս քաղաքից ելքի մոտ՝ ճանապարհի եզրին ինքնաթափ և բեռնատար են կանգնած, որոնցով ժամանել է մոտ 40 մարդ՝ բոլորը Ճարտար քաղաքի բնակիչներ։

Տատիկը 91 տարեկան է։ Նրանց հետ եղել է նաև պապիկ՝ 99 տարեկան, նրա վիճակը վատացել է  և նրան շտապօգնության մեքենայով տարել են։ Ասում են՝ պապն անընդհատ խնդրում էր, որ իրեն հետ՝ տուն տանեն...

Կանգնել են նաև մի քանի ավտոմեքենաներ։ Բոլորը կանգնել են, որպեսզի վարորդները մի փոքր հանգստանան։ Միջին տարիքի մի տղամարդ ասում է՝ պետք է գնան Վայք ու գրանցվեն։ Նա դեռ չգիտի, թե որտեղ կառաջարկեն իրենց ապաստանել, սակայն նրանց հատուկ պայմաններ են պետք՝ 44-օրյա պատերազմի մասնակից որդին տեղաշարժվում է անվասայլակով։ Ասում է՝ փող էր խնայում որդու վիրահատության համար, Ռուսաստանում դա արժե 5 միլիոն ռուբլի։ Բայց հիմա չգիտի՝ ինչ է լինելու հետո:

Արցախից բռնի տեղահանվածներին գրանցում են մարդասիրական երկու կենտրոնում՝ Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքում և Վայոց ձորի մարզկենտրոն Վայքում։ Գորիսում ու շրջակա գյուղերում այլևս ազատ տներ կամ հյուրանոցներ չեն մնացել։ Եվ մեքենաների շարանը ձգվում է Գորիսից մինչև Վայք։

Ճանապարհին արձանագրում ենք մի քանի վթար՝ Արցախից եկած մեքենաների մասնակցությամբ։ Վարորդներն այնքան են հոգնել, որ այլևս չեն կարողանում կառավարել մեքենան։ Տեսանք մի քանի խափանված մեքենաներ և քարշակներ: Մեքենաները նույնպես չեն դիմանում այն բարդություններին, ինչ ստիպված են եղել հաղթահարել։ Ականատեսները պատմում են, որ Ստեփանակերտ-Կոռնիձոր ճանապարհին նույնպես  վթարներ են տեսել։

Վայք քաղաքի բոլոր փողոցները լցված են մեքենաներով ու մարդկանցով։ Մշակույթի տանը մարդկանց գրանցում են, կացարաններ առաջարկում։ Վայքում և շրջակա գյուղերում այլևս տեղ չկա, մարդկանց ուղարկում են Շիրակ, Գեղարքունիք կամ Հայաստանի այլ մարզեր։ Սահմանամերձ շրջաններում տեղեր են առաջարկում, բայց արցախցիների մի մասը վախենում է այնտեղ հաստատվել։ Նրանք գիշերում են մեքենաներում կամ վրաններում, Կարմիր Խաչի սարքավորած գիշերակացարաններում։

Չորս երեխա ունեցող տղամարդն ասում է. «Ես չեմ գնա Վարդենիս, այնտեղ թուրքեր կան (նկատի ունի ադրբեջանցիներին - խմբ․): Դիտողությանը, թե Վարդենիսում կամ Հայաստանի ոչ մի այլ վայրում ադրբեջանցիներ չկան, նա գլուխն օրորում է։ Արցախից եկածներից ոչ ոք չի ցանկանում գնալ Վարդենիս։ Ադրբեջանցիներն անընդհատ կրակում են այս ուղղությամբ։ Եվ նրանք վախենում են, որ նորից պատերազմ կլինի, և իրենք ստիպված կլինեն նորից փախստական ​​դառնալ։

Պատմությունները նման են մեկը մյուսին։ Երբ սեպտեմբերի 19-ին սկսվեց հարձակումը, մարդիկ փորձեցին թաքնվել հրետակոծությունից, ոմանք՝ նկուղում, ոմանք՝ բաղնիքում... Վայքի համայնքապետարանի մոտ երեք երեխաների հետ մի կին, սպասելով իրենց տեղ հատկացնելուն, ասում է. Ասկերանի Խնածախ գյուղում կրակոցներ ու պայթյուններ են լսվել շատ մոտիկից՝ հայկական դիրքերին գյուղը շատ մոտ էր։ Ասում է՝ տեսել են, թե ինչպես է արկը թռցրել տներից մեկի տանիքը։

Ինքն ու երեխաները մի կերպ դուրս են վազել տնից, հրետակոծության տակ, հիվանդ երեխային նստեցրել են ձիու վրա և հասել ապաստարան։ Երեխան ասում էր. «Չենք ուզում մեռնել, գնանք Հայաստան, մեր հորեղբոր մոտ»։ Խնածախից մի կերպ հասել են Ստեփանակերտ, մի քանի օր մնացել են դպրոցի նկուղում, հետո մեկնել Հայաստան։

Կոռնիձոր տանող ճանապարհին կողքով ընթացող ավտոմեքենայում տղամարդ է մահացել։ Օգնություն են կանչել, ռուս խաղաղապահները եկել են, դին տարել, ընտանիքն առաջ է շարժվել։

Ամենասարսափելի լուրը Ասկերանի Սառնաղբյուր գյուղից եկավ. փոքրիկ գյուղում ապրող 76 մարդկանցից հինգը սպանվել են, ևս 15-ը վիրավորվել, չորսը գերի են ընկել։ Հինգ սպանվածներից երեքը երեխաներ են՝ Դավիթ Ալեքսանյանը և եղբայրները՝ Միքայել և Նվեր Ղազարյանները։ Սեպտեմբերի 30-ին Հայաստանի Արարատի մարզի Մասիս քաղաքում տեղի ունեցավ երկու եղբայրների հուղարկավորությունը։ Դավիթին հուղարկավորել էին մի քանի օր առաջ։

Սառնաղբյուրցի տարեց կինն ասում է. Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանի լայնածավալ ագրեսիայի ժամանակ արկերը թռել են հենց իրենց տան վրայով։ Որոշել են գնալ գյուղապետի մոտ, նրա որդին և մեկ այլ երիտասարդ գնացել էին այլ ճանապարհով և վիրավորվել։ Փառք Աստծո, թեթև: Տեսել էին զինվորների՝ զոհված և վիրավոր։ Գյուղապետն իր մեքենայով դուրս բերեց երեխաներին, այդ թվում՝ վիրավորներին։ Բայց  իր որդուն՝ Դավիթին, դուրս բերել չհասցրեց։

Կինն ասում է, որ սեպտեմբերի 19-ի հարձակումը իր տեսած պատերազմներից ամենասարսափելին էր։ 1992 թվականին ամուսինը զոհվել է Արցախյան առաջին պատերազմում։

Հարցին, թե հնարավոր համարո՞ւմ է երբևէ վերադառնալ հայրենիք, նա պատասխանում է. «Շտե՞ղ քինանք։ Էդ ով որ էլ մնացել ա, քինանք թողենք, կյա՞նք։ Գազաններին հետ ապրել կլինի՞։ Բա դե որ ապրելի ինար, հենա կապրինք էլի։ Հինչ պյաներով ենք ճանապարհ եկալ, երկու օր ճանապարհ ենք եկալ, խոխենքը ուրար կլխի։ 9 հոգի մի մաշինի մեջ։ Էլ հետ դարձի ճանապարհ չունինք մեզ: Հայրենիք չկա, պրծալ ա հայրենիքը»: 

P.S. Սեպտեմբերի 24-ից հոկտեմբերի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում Արցախից Հայաստան է ժամանել 100 632 բռնի տեղահանված անձ։ Փաստորեն, Արցախում հայ չի մնացել...

Տեղահանվածներից շատերը դեռ փորձում են բնակարան գտնել, ինչ-որ կերպ տեղավորվել, երեխաներին դպրոց տալ, աշխատանք գտնել... Շատերը դեռ լիովին չեն գիտակցել տեղի ունեցած ողբերգության մասշտաբները։ Նրանց նույնիսկ ժամանակ չտվեցին իրենց հանգուցյալներին սգալու...

Ավելի ուշ, ավելի ուշ, երբ նրանց վրա ուղղված բոլոր օբյեկտիվները հանեն, մնան մենակ, լռության մեջ, նրանք... ու մենք հանկարծ կգիտակցենք... Մխիթարական խոսքեր կփնտրենք, ու չենք գտնի... Ասում են՝ ժամանակը բուժում է։ Բայց նման բան բուժելու համար շատ ժամանակ է պահանջվում: Իսկ մենք ունե՞նք դա։