նախընտրելի դարձնել
Այս սեպտեմբերին Ադրբեջանը վերականգնեց վերահսկողությունը ողջ Լեռնային Ղարաբաղի վրա, որը դե ֆակտո 30 տարի վերահսկվում էր տեղի էթնիկ հայ բնակչության կողմից: Էթնիկ հայկական ուժերը մեկօրյա մարտերից հետո հանձնվեցին Ադրբեջանին, և տարածաշրջանի 120,000 էթնիկ հայերից գրեթե բոլորը փախան: Նրանց թվում էին Ագնեսան ու նրա ընտանիքը։ Ադրբեջանի իշխանությունները բազմիցս հայտարարել են, որ Լեռնային Ղարաբաղում յուրաքանչյուր մարդու իրավունքները պաշտպանվելու են, սակայն նման հավաստիացումներին դժվար է հավատալ տասնամյակների հակամարտությունից, ենթադրյալ, այդ թվում՝ մարտական գործողությունների ժամանակ քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ հանցագործությունների անպատժելիությունից, Ադրբեջանի կառավարության կողմից մարդու իրավունքների հետ կապված իրավիճակի ընդհանուր վատթարացումից և Ադրբեջանի կողմից վերջին իննամսյա դե ֆակտո շրջափակումից հետո, երբ հայ բնակչությանը մնաց առանց սննդի, դեղորայքի և վառելիքի, գրում է HRW-ն։
22-ամյա Ագնեսա Ավանեսյանը՝ «Եղիր երջանիկ» կարգախոսով սև շապիկով, ամաչկոտ ժպտում է Տաթևում՝ Հայաստանի հարավում գտնվող լեռնային գյուղում։ Նա, իր ծնողները, պապը և չորս քույր-եղբայրներն այստեղ են ժամանել Լեռնային Ղարաբաղից սեպտեմբերի 28-ին։ Նրանք կանգ են առել հարազատների մոտ, առայժմ բոլորն ապրում են գյուղական փոքրիկ տանը՝ ընչազուրկ և դեռևս ապակողմնորոշված եռօրյա դժվարին ճանապարհից հետո: Ինչպես տասնյակ հազարավոր այլ էթնիկ հայեր, նրանք փախել են Լեռնային Ղարաբաղից:
Նրանց մղել է վախը։
Ագնեսան և նրա 18-ամյա քույրը՝ Ամանդան, ապրում էին Ստեփանակերտում։ Ագնեսան, որը վերջերս էր ավարտել համալսարանը, դասավանդում էր այնտեղի դպրոցում, Ամանդան համալսարանում իր ուսման առաջին տարին սկսել էր սեպտեմբերին: Սեպտեմբերի 19-ի կեսօրին, երբ ադրբեջանական ուժերը հարձակվեցին, քաղաքը հոսանքազրկվեց, և հեռախոսները դադարեցին աշխատել։ Քույրերը շփոթված էին և չգիտեին ինչ անել. նրանց ամբողջ ընտանիքը քաղաքից 24 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող գյուղում էր։ Նրանք գիշերել են հիվանդանոցի նկուղում՝ դողալով պայթյունների ձայներից։
Հաջորդ օրը առավոտյան ժամը 6-ին քույրերը ոտքով գնացել են գյուղ՝ փորձելով միանալ իրենց մտերիմներին: Ճանապարհի մի մասը գնացել են ավտոստոպով, վերջին հինգ կիլոմետրը՝ ոտքով։ «Մենք չէինք կարծում, որ կենդանի կմնանք», - ասում է Ագնեսան: «Գնդակոծությունն այնքան մոտ էր, որ գետինը ցնցվում էր... բայց երբ վերջապես տեղ հասանք, մեզ սպասում էր ոչ միայն մեր ընտանիքը, այլ ամբողջ գյուղը: Նրանք կարծում էին, որ մենք անհետացել ենք կամ մահացել։ Մեր քույրերն ընդամենը 11 և 12 տարեկան են, այնպես էին լաց լինում․..»
Սեպտեմբերի 25-ին, երբ ադրբեջանական ուժերը բացեցին «Լաչինի միջանցքը»՝ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին կապող ճանապարհը, գյուղի բնակիչները սկսեցին լքել շրջանը։ Տեղի դե ֆակտո վարչակազմի ղեկավարը զգուշացրել էր, որ ադրբեջանցի զինվորները կարող են գալ ցանկացած պահի։ Ագնեսայի ընտանիքը մեքենա չուներ, ուստի նրանք տեղավորվեցին երեք տարբեր հարեւանների մեքենաների մեջ: Ագնեսան ու Ամանդան նստեցին հետևի նստատեղին, չորս հոգանոց ընտանիքի շտապ փաթեթավորված իրերի վրա, որոնք սեղմվել էին առջևի երկու նստատեղերին: Մեքենան այնքան լիքն էր, որ քույրերը չկարողացան իրենց իրերը տանել վերցնել, բացի փոքր քանակությամբ հացից ու ջրից։ Տեղ չկար։
Մեքենայում բենզին գրեթե չկար։ Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի փաստացի շրջափակումից հետո բենզինը հազվագյուտ էր դարձել։ Լսել էին, որ Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի մոտ՝ Ստեփանակերտ տանող ճանապարհին, բենզին կա։ Եվ իսկապես, այնտեղ կար մի հսկայական բենզաբաք, որը բաց էր բոլորի համար։ Հուսահատության մեջ մարդիկ բառացիորեն գրոհեցին այն, ոչ ոք չէր վերահսկում վառելիքի բաշխումը, և տեղի ունեցավ ողբերգություն։
«Մենք երկու ժամ հերթ կանգնեցինք, մինչև վերջապես լիցքավորվեցինք և շարժվեցինք առաջ: Իսկ մեկ ժամ անց, երբ մեր հորեղբայրն այնտեղ էր և նույնպես բենզինի էր սպասում, այդ ամենը պարզապես պայթեց։ Իսկ մեր հորեղբայրը խիստ է տուժել... Նրան տեղափոխել են են Հայաստանի հիվանդանոց, բայց նա մինչև հիմա դեռ շատ վատ վիճակում է... Այնտեղ վիրավորվել են նաև մեր մեկ տասնյակից ավելի հարևաններ։ Մեր բախտը բերեց, որ այնտեղից մի փոքր շուտ գնացինք»,- հառաչում է Ագնեսան։ Ավելի ուշ Լեռնային Ղարաբաղի դե ֆակտո իշխանությունները հայտնել են, որ պայթյունը, որի պատճառն անհայտ է, խլել է 220 մարդու կյանք:
Հայաստան տանող ճանապարհն այնքան խցանված էր մեքենաներով, բեռնատարներով, տրակտորներով, շինարարական տեխնիկայով, որ գյուղից Ստեփանակերտ կարճ ճանապարհը երեք ժամ տևեց՝ չհաշված բենզինի հերթի ժամանակը: Դեպի Գորիս ճանապարհը, որը նորմալ պայմաններում 90 րոպեից քիչ է տևում, 42 ժամ խլեց։ Ագնեսան պատկերացում անգամ չուներ, թե որտեղ են գտնվում իր ընտանիքի մնացած անդամների մեքենաները։ Լեռնային ոլորապտույտ ճանապարհի վիթխարի խցանման մեջ մարդ չկար։
«Բայց վախն ամենավատն էր», - ասում է նա: «Ճանապարհին տեսնելով ադրբեջանցի այդ բոլոր զինվորներին... Միակ բանը, որ մտածում էինք, հեռանալն էր»:
Ագնեսան նկարագրում է. «Մեր վերցրած տաք հագուստը տրակտորի մեջ էր, որով շարժվում էր պապիկը։ Ամբողջ գիշեր մենք դողում էինք ցրտից, քանի որ մեքենան շարժվում էր ժամում կես մետր արագությամբ։ Մեր կողքի բեռնատարում մի ծեր մարդ մահացավ՝ շատ հիվանդ, շատ թույլ... Շատ մեքենաներ էին փչացել ճանապարհին, արգելակները չէին աշխատել, վթարներ էին եղել...
Շինարարական կռունկը, որում եղել է երեք մարդ, ընկել է մարդկանցով լի մեքենայի վրա, սակայն, բարեբախտաբար, ոչ ոք չէր զոհվել։ Կային նաև մարդիկ, որոնք ընդհանրապես լքեցին իրենց մեքենաները։ Մեր հացն ու ջուրը վերջացավ դեռ մութն ընկած։ Մենք սոված էինք և շատ ծարավ։ Պապիկն իրականում ջուր և ուտելիք ուներ տրակտորում, բայց մենք չկարողացանք հասնել նրան, և նա չկարողացավ գտնել մեզ այս խելագարության մեջ: Ցուրտ, սով, ծարավ, մենք կիսամեռ հասանք սահմանին»։
Այսօր Հայաստանում Ագնեսան ու իր քույրերը պատմում են հայրենի գյուղի, կարտոֆիլով ու այլ ապրանքներով լի նկուղի, իրենց հավերի, բադերի ու սագերի մասին։ Ի տարբերություն Ստեփանակերտի իրենց ընկերների, նրանք երբեք սոված չեն մնացել պաշարման ժամանակ։ Սակայն նրանց ընտանիքը թողել է ամեն ինչ։ «Ես չգիտեմ, թե ինչ ենք մենք անելու», - ասում է Ագնեսան: «Եթե միայն կարողանայինք վերադառնալ և վերցնել մեր իրերը, մեր տնային թռչուններին... Բայց ինչպե՞ս կարող ենք դա անել: Ո՞վ է երաշխավորում մեր անվտանգությունը: Եթե մենք ապահով լինեինք այնտեղ, երբեք չէինք լքի մեր տունը»։
