Նախընտրելի
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը կատաղի բանավոր գրոհ է սկսել Հայաստանի դեմ, որը նա անվանել է ֆաշիստական պետություն։ «Ֆաշիզմը պետք է ոչնչացվի»,- ասել է նա հունվարի 7-ին տեղական հեռուստատեսության հարցազրույցում: «Կամ Հայաստանի ղեկավարությունը կկործանի այն, կամ մենք»։
Այս հռետորաբանությունը հիշեցնում է այն անհիմն պնդումները, որոնք Վլադիմիր Պուտինն օգտագործել է Ուկրաինայի վերաբերյալ՝ Ռուսաստանի ներխուժումն արդարացնելու համար: Նա ասել է, որ Ուկրաինան պետք է «ապազգայնացվի», գրել է The Conversation-ը։
Ըստ իսրայելական Haaretz պարբերականի ազգային անվտանգության, կիբեռանվտանգության եւ բաց աղբյուրների գծով խմբագիր, իսրայելցի լրագրող Ավի Շարֆի, կան նաեւ տեղեկություններ, որ Ադրբեջանի կողմից իսրայելական առաջադեմ սպառազինությունների ձեռքբերումը վերջերս ավելացել է:
Հայաստանն ու Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղի (որը մինչեւ վերջերս հիմնականում բնակեցված էր հայերով Ադրբեջանի կազմում) շուրջ հակամարտությունների երկար պատմություն ունեն: 1990-ականներին նրանց միջեւ առաջին պատերազմը հանգեցրեց ինքնահռչակ Հայկական Հանրապետության ստեղծմանը, որը չճանաչվեց ոչ մի երկրի կողմից։
Այնուհետեւ 2020թ. 44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանը վերահսկողության տակ առավ անկլավի մեծ մասը։ Մնացածը նվաճվել է 2023թ. սեպտեմբերին, ինչի պատճառով այնտեղ ապրող հայերը (ավելի քան 100 հազար մարդ) փախել են Հայաստան։
Վերջին մի քանի ամիսներին Ալիեւը Հայաստանին մեղադրել է «վրեժի պատերազմ» նախապատրաստելու մեջ։ 2020թ. ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում կրած ջախջախիչ պարտությունից հետո Հայաստանը քայլեր ձեռնարկեց իր պաշտպանությունն ամրապնդելու համար։ Ի թիվս այլ բաների, այն զենքի զգալի գնումներ է կատարել Ֆրանսիայից։ Դա նաեւ դրդել է Ալիեւին քննադատել Ֆրանսիային եւ նրա նախագահ Էմանուել Մակրոնին:
Բայց մինչ Հայաստանը փորձում է նվազեցնել Ադրբեջանի ռազմական առավելությունը ռազմական բարեփոխումների եւ զենքի գնման միջոցով, երկիրն այնուամենայնիվ ռազմական առումով զիջում է հարեւանին: Ցանկացած ռազմական առճակատում, ամենայն հավանականությամբ, կհանգեցնի Հայաստանի վաղաժամ պարտությանը։
Ադրբեջանի փաստարկը հստակ այն է, որ եթե տարածաշրջանում հակամարտություն ծագի, դա կլինի հայկական «պատերազմի նախապատրաստության» մաս: Բաքուն ենթադրում է, որ ցանկացած հակամարտության պատասխանատվությունը կրելու է Հայաստանը եւ երկիրը զինող անձինք (մասնավորապես՝ Ֆրանսիան)։ Հնարավոր է, որ այդ հռետորաբանությունը ուղղված է որոշակի ռազմական գործողությունների օրինականացմանը։
Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում լարվածության աճի պատճառով Հայաստանը Եվրամիությանը հրավիրել է վերահսկել երկրների միջեւ սահմանը։ Սա պետք է օգներ ցրելու ադրբեջանական մեղադրանքները, թե Հայաստանը պատրաստվում է պատերազմի, ինչպես նաեւ վերահսկելու եւ կանխելու փոխհրաձգությունները սահմանի երկայնքով:
Վերջին երկու տարիների ընթացքում Ադրբեջանը թույլ չի տվել ԵՄ անզեն դիտորդներին աշխատել իր տարածքում, ուստի նրանք կարող էին աշխատել միայն հայկական կողմից: Նա նաեւ խստորեն դատապարտել է ԵՄ-ին այս առաքելության համար։
ԵՄ դիտորդներն այնտեղ են 2023թ. փետրվարից եւ պետք է մեկնեն հաջորդ ամիս: Հայաստանն առաջարկել է, որ ԵՄ դիտորդները շարունակեն իրենց ներկայությունը, սակայն Բաքուն հասկացրել է, որ ցանկանում է դուրս բերել նրանց:
Եվ այսպես, ինչո՞ւ Ադրբեջանը կարող է ցանկանալ վերսկսել լարվածությունը Հայաստանի հետ: Նրանց միջեւ վիճաբանության կետերից մեկը «Զանգեզուրի միջանցքն» է՝ Ադրբեջանի եւ նրա Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետության միջեւ ցամաքային կապը:
Երկարատեւ տարածաշրջանային հակամարտությունը
Ադրբեջանը վաղուց պահանջում է մուտքի իրավունք ունենալ այս երթուղում եւ վերահսկել այն: Բնական միջանցքն անցնում է Հայաստանի Սյունիքի մարզով («Զանգեզուր», այստեղից՝ Զանգեզուրի միջանցք): Հայաստանը հայտարարել է իր պատրաստակամությունը՝ բացել տրանսպորտային հաղորդակցությունը ողջ տարածաշրջանում, այդ թվում՝ Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի միջեւ, սակայն դեմ է իր տարածքով միջանցքին, որը չի վերահսկելու։
Հարավային Կովկասը (տարածաշրջան, որն ընդգրկում է Վրաստանը, Հայաստանը եւ Ադրբեջանը) երկար ժամանակ եղել է այն տարածքը, որը Պուտինը դիտարկում է որպես իր ազդեցության գոտու մաս: Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր Ռուսաստանը փորձել է պահպանել հարաբերական անդորրը տարածաշրջանում, սակայն 2020թ. Պուտինը թույլ տվեց, որ պատերազմը շարունակվի այնքան ժամանակ, մինչեւ որ Հայաստանը պարտություն կրեց, նախքան Ալիեւի վրա ճնշում գործադրելը՝ դադարեցնելու այն։ Երեք տարի անց Ադրբեջանը գրավեց այն, ինչ մնացել էր Լեռնային Ղարաբաղից, մինչ ռուս խաղաղապահները հետեւում էին դրան:
Հայաստանի մտահոգություններն Ադրբեջանի նկատմամբ ռուսական կողմնակալության առումով պատճառ են դարձել, որ Երեւանն ավելի ու ավելի շրջվի դեպի Արեւմուտք: 2025թ. հունվարի 14-ին Հայաստանի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ ստորագրվեց «Ռազմավարական գործընկերության խարտիա», որը ներառում է տնտեսական եւ պաշտպանական գործընկերություն, սակայն պարզ չէ՝ Թրամփի նոր վարչակազմը կցանկանա՞ զարգացնել այդ հարաբերությունները, թե՞ նույնիսկ կանտեսի դրանք։
Որպես խոշոր խորհրդանշական քայլ, Հայաստանը նաեւ ներկայում բանակցություններ է վարում Ռուսաստանի հետ՝ Հայաստանի սահմանից Անվտանգության դաշնային ծառայության (ԱԴԾ) պահակախմբին դուրս բերելու համար՝ փորձելով նվազեցնել կախվածությունը Մոսկվայից իր անվտանգության համար: Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը 2024թ. ասել է, որ երկիրը դուրս կգա Ռուսաստանի գլխավորած Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից, եւս մեկ քայլ, որն ազդարարում է Մոսկվայի հետ Հայաստանի ավելի ու ավելի փխրուն հարաբերությունները։
Կլինի՞ արդյոք պատերազմ
Թեեւ Ադրբեջանը գուցե խուսափել է 2020թ. աշնանը Լեռնային Ղարաբաղի վրա հարձակման եւ 2023թ. անկլավի հայ բնակչության էթնիկ զտումների միջազգային հետեւանքներից, բայց եթե նոր պատերազմը հանգեցնի Հայաստանի վրա լայնածավալ հարձակման, դժվար թե Արեւմուտքը դա անտեսի:
Չնայած 2021թ. մայիսին եւ 2022թ. սեպտեմբերին Ադրբեջանի ներխուժումներին Արեւմուտքի նվազագույն արձագանքին՝ 2025թ. միջազգային հանրությունն ավելի մեծ ուշադրություն կկենտրոնացնի տարածաշրջանի եւ Ռուսաստանի սահմանների շուրջ տեղի ունեցողի անտեսման հնարավոր հետեւանքների վրա։
Թեեւ Արեւմուտքի ռազմական միջամտությունը քիչ հավանական է, սակայն Ադրբեջանի դեմ պատժամիջոցների հնարավորությունը կարող է բավարար խթան հանդիսանալ Ալիեւի՝ խաղաղությունը պահպանելու փորձի համար:
