նախընտրելի դարձնելՏասնամյակներ շարունակ հանքարդյունաբերությունը մնում է Հայաստանի տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ Այն ոչ միայն ապահովել է կայուն տնտեսական աճ և ձևավորել երկրի արտահանման զգալի մասը, այլև նպաստել է բարձր վարձատրվող աշխատատեղերի ստեղծմանը։ Որոշակի իմաստով այս ճյուղը դարձել է շոգեքարշ՝ իր հետևից քաշելով նաև այլ ոլորտներ՝ տրանսպորտից մինչև էներգետիկա և սպասարկման ոլորտ։
Սակայն այսօր այս ոլորտի առջև ծառացած են բազմաթիվ հարցեր. զարգացման ինչպիսի՞ հեռանկարներ է պահպանում հանքարդյունաբերությունը։ Ինչպիսի՞ բարեփոխումներ են անհրաժեշտ արդյունավետության և թափանցիկության բարձրացման համար։ Այս և այլ ասպեկտների մասին Economix հաղորդմանը պատմել է հանքարդյունաբերության ոլորտի փորձագետ Աշոտ Ֆարսյանը։
Չկա ոլորտ, չկա խնդիր
Ըստ Աշոտ Ֆարսյանի՝ ոլորտը վերջին տարիներին լճացման վիճակ է ապրում։ «Եթե համեմատենք ոլորտի ներկայիս վիճակը տասը տարի առաջվա իրավիճակի հետ, ակնհայտ է դառնում, որ ճյուղում դադար է նկատվում»,— նշել է նա։ — «2010-ականների սկզբին մենք անընդհատ խոսում էինք նոր նախագծերի մեկնարկի մասին, մինչդեռ 2014 թվականից գործնականում առաջընթաց չկա»։
Նա ընդգծել է, որ 2014 թվականից ի վեր Հայաստանում ուժեղացել է հանքարդյունաբերության ոլորտում նոր նախաձեռնությունների նկատմամբ հանրային դիմադրությունը։ Դա, ըստ նրա գնահատականների, մեծապես բացատրվում է անցյալի առանձին նախագծերի բացասական փորձով, որոնք չեն հասել հայտարարված արդյունքներին և իրենցից հետո թողել են լուրջ բնապահպանական հետևանքներ։ Սակայն, ինչպես ընդգծում է փորձագետը, թույլ տված սխալներից դասեր քաղելու և նոր, ավելի կայուն լուծումներ առաջարկելու փոխարեն, երկիրը փաստացի ընտրել է ոլորտի զարգացումից ընդհանրապես հրաժարվելու ուղին։
«Հայաստանը գնաց այս սկզբունքով՝ չկա ոլորտ, չկա խնդիր։ Իմ կարծիքով, այդ մոտեցումը սխալ է»,— հավելել է Ֆարսյանը։ Նա նաև հիշեցրել է, որ առավել հավակնոտ և պոտենցիալ հաջողված նախագծերից մեկը՝ Ամուլսարի հանքավայրի շահագործումը, ավելի քան մեկ տասնամյակ է, ինչ մնում է սառեցված։ Նախագիծն ի սկզբանե մշակվել է միջազգային ստանդարտներին համապատասխան և լուրջ փաստարկներ դրա շահագործման դեմ չեն ներկայացվել, սակայն դրա իրականացումը կասեցվել է։
«Ընկերությունը նույնիսկ դիմել է միջազգային արբիտրաժ։ Ցանկալի է հավատալ, որ ի վերջո այդ հարցը վերջնական լուծում կստանա՝ նախագիծը կամ կփակվի, կամ վերջապես կիրականացվի։ Հույս ունեմ դրական ելքի, բայց կտեսնենք»,— եզրափակել է փորձագետը։
Մակրոտնտեսական նշանակություն ունեցող արտահանման լոկոմոտիվ
Ֆարսյանը տեղեկացրել է, որ հանքարդյունաբերությունը մետալուրգիական ոլորտի հետ միասին մինչև 2022 թվականը ապահովել է Հայաստանի արտահանման ընդհանուր ծավալի շուրջ 40-45%-ը՝ մնալով արտահանմանն ուղղված հիմնական ճյուղերից մեկը։ Թեև համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մեջ ոլորտի մասնաբաժինը կազմում է շուրջ 5%, առանձին ժամանակահատվածներում այդ ցուցանիշը նվազել է մինչև 2,5%։
ՀՆԱ-ի մեջ ներդրման տեսանկյունից ճյուղի ազդեցությունը կարող է սահմանափակ թվալ։ Սակայն, եթե դիտարկենք դրա դերը որպես արտարժույթի եկամուտների կայուն աղբյուր՝ ակնհայտ է դառնում, թե որքան նշանակալի գործառույթ է այն կատարում տնտեսության մեջ։ Ոլորտը տարեկան ապահովում է 1-1,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտահանում՝ կարևոր դեր խաղալով արտաքին տնտեսական հաշվեկշռի և երկիր օտարերկրյա արժույթի ներհոսքի պահպանման գործում։ Փորձագետն ընդգծում է, որ, եթե պետական ռազմավարության մակարդակով որոշում կայացվի հանքարդյունաբերության կրճատման մասին, ապա դա անխուսափելիորեն կհանգեցնի համակարգային մակրոտնտեսական հետևանքների։
«Տնտեսագիտական տեսանկյունից արտահանումը արտաքին աշխարհի վարկավորման ձև է, մինչդեռ ներմուծումը մի տեսակ փոխառություն է։ Եթե մենք հրաժարվում ենք արտահանումից, ապա կա՛մ կրճատում ենք ներքին սպառումը, կա՛մ փոխհատուցում ենք այն արտաքին փոխառությունների հաշվին»,— պարզաբանում է Ֆարսյանը։ Այլ կերպ ասած, տարեկան 1-1,5 միլիարդ դոլարի արտահանման հոսքի կորուստը երկրից կպահանջի կա՛մ կենսամակարդակի իջեցում, կա՛մ պետական պարտքի ավելացում։ Ընդ որում, խոսքը կտրուկ կոլապսի մասին չէ, սակայն սպառողական կարողության աստիճանական թուլացումը և պարտքային բեռը կաճեն։ Փորձագետի խոսքով՝ Հայաստանի ընթացիկ արտաքին պարտքը կազմում է մոտ 6 միլիարդ դոլար, իսկ համախառն պետական պարտքը՝ մոտ 13 միլիարդ։ Նման պայմաններում արտարժույթի մուտքերի խոշորագույն աղբյուրներից մեկի կորուստը լի է ֆիսկալ ռիսկերի աճով և տնտեսական կայունության թուլացմամբ։
Հարկային բեռը և ներդրումը պետական բյուջեում
Հայաստանում հանքարդյունաբերության ոլորտը ֆիսկալ տեսանկյունից ամենախիստ կարգավորվողներից է։ Այս ոլորտում հարկային համակարգի առանձնահատկությունն այն է, որ հարկային պարտավորությունները ծագում են՝ անկախ գործունեության ֆինանսական արդյունքից. այսինքն՝ նույնիսկ ձեռնարկության վնասաբերության դեպքում՝ ընկերությունները պարտավոր են հատկացումներ կատարել բյուջեին։
Հարկման հիմնական ձևերը ներառում են շահութահարկը և ռոյալթիները (վճարումներ՝ բնական պաշարներից օգտվելու համար)։ Ընդ որում, ռոյալթիները հաշվարկվում են համախառն եկամտի հիման վրա, այլ ոչ թե զուտ շահույթի, ինչը այդ վճարումներն անխուսափելի է դարձնում նույնիսկ ձեռնարկության վնասաբերության դեպքում։ Բացի այդ, որքան բարձր է ձեռնարկության շահութաբերությունը, այնքան բարձր է ռոյալթիի դրույքաչափը, ինչը համակարգը դարձնում է առաջադեմ, բայց միաժամանակ՝ զգայուն տնտեսական տատանումների նկատմամբ։
Թեև փորձագետը չի ներկայացնում ոլորտից վերջին տարիների հարկային մուտքերի ամբողջական ամփոփագիրը, սակայն Աշոտ Ֆարսյանը մոտավոր թիվ է նշում. միայն Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը 2018-ից 2024 թվականներին բյուջե է վճարել 192 միլիարդ դրամ՝ շահութահարկի գծով, ինչը հաստատում է ոլորտի զգալի ներդրումը պետական բյուջեի եկամտային մասի ձևավորման գործում։
