նախընտրելի դարձնել
Ֆրանսիական Կարիբյան Գվադելուպա կղզում կրեոլերենի կարգավիճակի շուրջ վեճ է բորբոքվել, երբ կղզու պրեֆեկտ Թիերի Դևիմյոն նկատողություն է արել իր հետ կրեոլերեն խոսողսևամորթ մի ձկնորսի։ Դեպքը տեղի է ունեցել երկուշաբթի օրը առափնյա Սենտ-Ռոզ քաղաքում և հայտնվել է տեսագրության մեջ՝ վրդովմունքի ալիք առաջ բերելով սոցիալական ցանցերում, հաղորդում է Associated Press-ը։
«Եթե խոսում եք կրեոլերեն, դա անհարգալից է իմ նկատմամբ»,- ասել է պրեֆեկտը ձկնորսին։ Վերջինս պատասխանել է, որ դա Գվադելուպայի ժառանգության մի մասն է։ Այդ ժամանակ Դևիմյոն հայտարարել է. «Այո, բայց ես կրեոլերեն չեմ խոսում, այնպես որ ինձ հետ ֆրանսերեն խոսեք»։
Ավելի ուշ պրեֆեկտը ներողություն է խնդրել՝ իր խոսքերը բնութագրելով որպես «անհաջող» և «անճարակ» արտահայտություն։ Նրա ասելով՝ ինքը հանդիպել էր ձկնորսների հետ, որպեսզի հասկանա այն դժվարությունները, որոնց նրանք բախվում են, սակայն չի կարողացել ամբողջությամբ որսալ զրույցի նրբերանգները։
Ներողությունը չի դադարեցրել քննարկումը։ Գվադելուպայի շատ բնակիչների համար հարցը շատ ավելի լայն էր, քան պաշտոնյայի մեկ անհաջող արտահայտությունը։ Ֆրանսերենը կղզու պաշտոնական լեզուն է, սակայն կրեոլերենը լայնորեն տարածված է նրա ավելի քան 370 հազար բնակչության շրջանում։
Գվադելուպայական կրեոլերենը ձևավորվել է գաղութատիրական ժամանակաշրջանում՝ ստրկացված մարդկանց շրջանում, որոնք խոսում էին տարբեր աֆրիկյան լեզուներով և ստիպված էին շփվել եվրոպացի պլանտացիաների տերերի հետ։ Ավելի ուշ դրա մեջ ներառվել են նաև, մասնավորապես, հնդիկ աշխատավորների լեզուներից բառեր, որոնք Կարիբյան ավազան էին ժամանել պայմանագրային աշխատանքի համակարգով։ Երկար ժամանակ կրեոլերենը զգալիորեն ավելի ցածր հասարակական կարգավիճակ ուներ՝ ֆրանսերենի համեմատ։
18-րդ դարում Կարիբյան տարածաշրջան այցելած մի ֆրանսիացի հոգևորական կրեոլերեն խոսքն անվանում էր «փչացած լեզու» և «անմտություն»։ Սակայն ժամանակի ընթացքում վերաբերմունքը դրա նկատմամբ փոխվել է։ 1990-ականներից սկսած՝ ակտիվիստներն ու գիտնականները ձգտում էին հասնել նրան, որ տարածաշրջանային լեզուները դասավանդվեն դպրոցներում և ուսումնասիրվեն համալսարաններում։
Այսօր կրեոլերենի պաշտպաններն այն դիտարկում են ոչ միայն որպես հաղորդակցության միջոց, այլև որպես Գվադելուպայի մշակութային ինքնության կարևոր մաս։ Միջադեպից հետո սոցիալական ցանցերում օգտատերերը հայտարարում էին, որ կրեոլերենը չի կարելի ընկալել որպես «խոհանոցային լեզու», որը պետք է թողնել տանը, և հարց էին բարձրացնում, թե ինչու կղզում ֆրանսիական պետության ներկայացուցիչը պարտավոր չէ գոնե հասկանալ տեղական խոսքը։
Ըստ գնահատականների՝ կրեոլական լեզուների տարբեր ձևերով խոսում է շուրջ 15 միլիոն մարդ Կարիբյան ավազանի երկրներում։ Հայիթիում կրեոլերենը ֆրանսերենի հետ միասին ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ, իսկ Դոմինիկայում տեղական կրեոլերենը դասավանդվում է դպրոցներում։
Կրեոլական լեզուների ամենահայտնի պաշտպաններից մեկը Մարտինիկայից լեզվաբան և գրող Ժան Բեռնաբեն էր։ Գրողներ Պատրիկ Շամուազոյի և Ռաֆայել Կոնֆիանի հետ միասին նա 1989 թվականին համահեղինակել է «Ի պաշտպանություն կրեոլականության» էսսեն, որը նվիրված է Կարիբյան ավազանի ժողովուրդների մշակութային ինքնատիպությանը։ Հեղինակների համար կրեոլերենը ոչ միայն գաղութատիրական անցյալի արդյունք էր, այլև մարդկանց՝ սեփական մշակույթը պահպանելու և գաղութարարների լեզուն վերաիմաստավորելու կարողության արտահայտություն։
