Վերջին տարիների տնտեսական աճը մեծապես ապահովվել է արտաքին գործոններով, սակայն երկիր մուտք գործած միջոցների զգալի մասը չի վերածվել արտադրական հզորությունների, որոնք կարող էին ապահովել երկարաժամկետ աճը։ Արտաքին ֆինանսական հոսքերի կրճատման, Ռուսաստանի առևտրային սահմանափակումների պահպանման և գազի մատակարարման պայմանների փոփոխության դեպքում տնտեսությունը կարող է բախվել լրացուցիչ հարկաբյուջետային դժվարությունների։ Այդ մասին «Ուժի գործոն» հաղորդման եթերում հայտարարել է Հայաստանի նախկին փոխվարչապետ Վաչե Գաբրիելյանը։

Գաբրիելյանի կարծիքով՝ ներկայիս իրավիճակը հիշեցնում է այն գործընթացները, որոնք Հայաստանը վերապրում էր 2000-ականների սկզբին, երբ զգալի ֆինանսական ներհոսքերն ուղեկցվում էին ազգային արժույթի ամրապնդմամբ։ Սակայն այն ժամանակ մուտքերի աղբյուրներն ավելի բազմազան և բազմաթիվ էին։ Այժմ տնտեսությունն ավելի մեծ չափով կախված է մի քանի առանցքային ուղղություններից։

Վերջին տարիների տնտեսական աճի գործոններից մեկը եղել է ռուս-ուկրաինական հակամարտությանն առնչվող միջոցների ներհոսքը, այդ թվում՝ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում գործող մասնագետների և բիզնեսների տեղափոխումը, ինչպես նաև Ռուսաստանի հետ առևտրային գործառնությունների ընդլայնումը։ Ինչպես նշել է Գաբրիելյանը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում ակտիվության գագաթնակետը բաժին է ընկել 2023–2024 թվականներին, որից հետո սկսվել է որոշակի անկում։ Աճի մեկ այլ էական աղբյուր էր վերաարտահանումը, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի հետ կապված ոսկու և ադամանդների առևտուրը։ 2025 թվականին այդ գործոնը գործնականում վերացել է, և տնտեսությունն արդեն զգում է համապատասխան ակտիվության կրճատման հետևանքները։

Միևնույն ժամանակ, նախկին փոխվարչապետի գնահատմամբ, առևտրաշրջանառության ծավալները չպետք է նույնացնել երկրի ներսում ստեղծվող ավելացված արժեքի ծավալի հետ։ «Շրջանառությունը շատ մեծ էր, հաշվվում էր միլիարդներով, սակայն այն ավելացված արժեքը, որը մնում էր Հայաստանում, առանձնապես նշանակալի չէր և ծայրաստիճան կենտրոնացված էր»,- նշել է նա։ Այսպիսով, առևտրի խոշոր ծավալներն ինքնին չէին երաշխավորում կայուն տնտեսական բազայի ձևավորումը, որը կարող էր ապահովել աճը արտաքին պայմանների փոփոխությունից հետո։

Գաբրիելյանը գլխավոր խնդիրը տեսնում է նրանում, որ Հայաստան մուտք գործած միջոցների զգալի մասն ուղղվել է ֆինանսական շուկա, շինարարություն և ծառայություններ, մինչդեռ արտադրական հզորությունների ստեղծման մեջ ներդրումները զգալիորեն ցածր են եղել ցանկալի մակարդակից։ Ըստ նրա՝ երկրում կան ձեռնարկություններ, որոնք կառուցվել կամ ընդլայնվել են ներդրումների շնորհիվ։ Որպես օրինակ նա նշել է ամրանների արտադրության գործարանը։ Սակայն ամբողջ տնտեսության մասշտաբով արտադրության զարգացման մեջ ներդրումներն անհամեմատելի են շինարարության և ներքին շուկային գերազանցապես ուղղված գործունեության այլ տեսակների՝ ներառյալ առևտուրն ու ծառայությունները, կատարված ներդրումների հետ։

Նմանատիպ միտում է նկատվում նաև բանկային վարկավորման ոլորտում։ Ինչպես նշել է Գաբրիելյանը, առևտրային բանկերի վարկային պորտֆելի աճի զգալի մասը բաժին է ընկնում հիփոթեքային և սպառողական վարկերին, որոնք առաջին հերթին աջակցում են շինարարությանը և սպառողական պահանջարկին։ Խնդիրը ոչ թե ֆինանսական ռեսուրսների բացակայությունն է որպես այդպիսին, այլ այն, որ երկիրը չկարողացավ բավարար չափով դրանք ուղղել արտադրական ակտիվների մեջ։ Հենց այդպիսի ներդրումներն էին, որ ժամանակի ընթացքում կարող էին բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, ընդլայնել արտահանման հնարավորությունները և հիմք ստեղծել շարունակական տնտեսական աճի համար։

Ռիսկի լրացուցիչ գործոն է դառնում ազգային արժույթի ամրապնդումը խոշոր արտաքին ներհոսքերի ժամանակահատվածներում։ Գաբրիելյանի կարծիքով՝ դա բարձրացնում է աշխատանքի արժեքը և կարող է նվազեցնել հայկական ապրանքների գնային մրցունակությունը արտաքին շուկաներում։ Արդյունքում տնտեսությունը կարճաժամկետ ազդակ է ստանում, բայց միաժամանակ բախվում է դժվարությունների այն ճյուղերի զարգացման հարցում, որոնք կարող են ապահովել կայուն աճ արտաքին մուտքերի կրճատումից հետո։

Առանձին խնդիր են շարունակում մնալ Հայաստանից կենդանական և բուսական ծագման առանձին ապրանքների ներմուծման նկատմամբ Ռուսաստանի սահմանափակումները։ Գաբրիելյանի գնահատմամբ՝ դրանց ազդեցությունն ընդհանուր առմամբ տնտեսության վրա կարող է կազմել մոտ 1–1,5%, սակայն այդ գնահատականը չի արտացոլում առանձին տարածաշրջանների և գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղված աշխատողների համար հետևանքների ամբողջ ծանրությունը։ Ամենամեծ դժվարությունները կարող են կրել Արարատյան դաշտավայրը, Արարատի և Արմավիրի մարզերը, որտեղ գյուղատնտեսությունը էական դեր է խաղում տնտեսական կյանքում։

Նախկին փոխվարչապետն ընդգծել է, որ խոշոր ֆինանսական ներհոսքեր ստացող երկրները միշտ չէ, որ կարողանում են արագ փոխհատուցել նման կորուստները։ Նույնիսկ եթե ընդհանուր տնտեսական ցուցանիշը ցույց է տալիս աճ, դա չի նշանակում, որ դրական դինամիկան հավասարաչափ բաշխվում է ճյուղերի և տարածքների միջև։ Ըստ նրա՝ վերջին ամիսներին ընդհանուր տնտեսական աճի ֆոնին գյուղատնտեսության ակտիվության նվազում է նկատվել։ Միևնույն ժամանակ տնտեսության աճը մեծ չափով ապահովվել է ծառայությունների ոլորտի կողմից։ Որոշակի աճ արձանագրվել է նաև արդյունաբերությունում, այդ թվում՝ հանքարդյունաբերության ոլորտում, սակայն գյուղատնտեսությունը հակառակ դինամիկա է ցույց տվել։

Եթե սահմանափակումները պահպանվեն, իրավիճակը կարող է պահանջել արտադրողների ադապտացում և այլընտրանքային իրացման շուկաների որոնում։ Սակայն, Գաբրիելյանի կարծիքով, արտահանման արագ վերակողմնորոշման վրա դեպի եվրոպական շուկա հույս դնել պետք չէ։ Գաբրիելյանն ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ Հայաստանին տրամադրված եվրոպական կողմի առևտրային առավելությունները չպետք է ընկալվեն որպես ավանդական առևտրային գործընկերների պայմանների լիարժեք փոխարինում։ Ըստ նրա՝ խոսքը քաղաքական բնույթի արտոնությունների մասին է, որոնք տրամադրվում են առանձին երկրներին՝ նրանց եվրոպական մերձեցմանն աջակցելու շրջանակում։ Կոնկրետ ձեռնարկատիրոջ համար նշանակություն ունի արտոնյալ պայմաններից օգտվելու հնարավորությունը, սակայն երկարաժամկետ տնտեսական քաղաքականության տեսանկյունից նման միջոցները կարող են կախված լինել քաղաքական կոնյունկտուրայից։ Հետևաբար, նույնիսկ Եվրոպայի հետ առևտրի ընդլայնման հնարավորությունների առկայության դեպքում չի կարելի ելնել այն բանից, որ այս պայմանները ցանկացած հանգամանքներում կմնան անփոփոխ։

Հայաստանի տնտեսության հեռանկարների վրա կարող են ազդել նաև ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի, ինչպես նաև Եվրոպայի և Ռուսաստանի միջև հարաբերություններում փոփոխությունները։ Գաբրիելյանը նշել է, որ իրադարձությունների զարգացման հնարավոր սցենարներն էապես տարբերվում են․ քաղաքական կարգավորումը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի Ռուսաստանի նկատմամբ պատժամիջոցների չեղարկմանը, որոնք կարող են պահպանվել ևս մի քանի տարի։ Հենց այդ պատճառով էլ, նրա կարծիքով, այժմ հատկապես դժվար է հուսալի տնտեսական կանխատեսումներ անել։ Սովորաբար տնտեսագետները հետագա դինամիկան հաշվարկում են առկա միտումների հիման վրա՝ ենթադրելով, որ այլ հավասար պայմաններում դրանք աստիճանաբար կշարունակվեն։ Սակայն ներկայիս հանգամանքներում քաղաքական որոշումները կարող են էապես փոխել տնտեսության զարգացման ենթադրվող հետագիծը։