Պանրագործությունը Հայաստանում պարզապես արհեստ չէ, այլ մշակութային ժառանգության և ազգային հպարտության մի մաս: Ավանդական մարիցայից մինչև ժամանակակից ֆիրմային տեսակներ՝ հայկական պանիրները գնալով ավելի մեծ ժողովրդականություն են վայելում ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկաներում: Այսօր այս ոլորտը զարգացման նոր փուլ է ապրում. պանրագործները միավորվում են, որպեսզի միասին պահպանեն ավանդույթները և ներդնեն նորարարություններ:

Թե ինչ առանձնահատկություններով է աչքի ընկնում հայկական պանրագործությունը, ինչ մարտահրավերների են բախվում արհեստավորները և ինչպիսի հեռանկարներ են բացվում ոլորտի առջև, ավելի մանրամասն պատմել է Հայաստանի պանրագործների միության ղեկավար Արմեն Գիգոյանը՝ Economix հաղորդման եթերում։

Հայկական պանրագործության ակունքներն ու ավանդույթները

«Հայկական պանրագործության հիմքերը դրվել են դեռևս 1890-ական թվականներին», - պատմում է Հայաստանի պանրագործների միության ղեկավար Գիգոյանը։ «Եվ, որքան էլ, որ զարմանալի է, առաջինը հայ չի եղել, այլ շվեյցարացի կոմս Կոտլիֆը»։

Տարածաշրջանով ճանապարհորդելիս կոմսը կանգ է առել Կալինինոյի շրջանում, որտեղ կլիման իրեն հիշեցրել է հայրենի վայրերը։ Նրա համոզմամբ՝ պանրի որակը կախված է կովերի արածեցման պայմաններից և նա որոշել է, որ այստեղ կկարողանա ցանկալի արդյունքի հասնել։ Կոտլիֆը գործարան է հիմնել և հաստատել է շվեյցարական պանրի կոշտ տեսակների արտադրությունը։ Այդ ժամանակների համար նման ձեռնարկությունը լուրջ մարտահրավեր էր, սակայն հենց դա էլ սկիզբ է դրել հայկական պանրագործության հետաքրքիր ավանդույթին, որը պահպանվում է մինչ օրս։

Գիգոյանը նշել է, որ կաթնամթերքի արդյունաբերության մեջ գոյություն ունի «պանրի պատրաստման համար պիտանի կաթ» հասկացությունը։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանն ունի այն ստանալու համար անհրաժեշտ կլիմայական առավելություններ։ «Հետևաբար, խորհրդային շրջանում մենք նաև շատ հետաքրքիր ուղղություններ ունեինք պանրի արտադրության զարգացման համար։ Հայկական պանիրները Խորհրդային Միության ողջ տարածքում անցկացվող մրցույթներում անփոփոխ առաջին տեղերն էին գրավում», - հիշել է նա։ Գիգոյանը նշել է, որ դա պայմանավորված էր ոչ միայն կաթի բարձր որակով, այլև ակնառու պրոֆեսիոնալիզմ ունեցող վարպետների առկայությամբ։

Հայկական պանիրներ՝ «Չանախ» և «Լոռի»

«Չանախ պանիրը պատկանում է աղաջրային տեսակների խմբին», - բացատրում է Հայաստանի պանրագործների միության ղեկավար Գիգոյանը։ «Դրա առանձնահատկությունն այն է, որ այն ի սկզբանե ստեղծվել է տաք կլիմա ունեցող երկրների համար։ Աղն այստեղ հանդես է գալիս որպես բնական կոնսերվանտ և թույլ է տալիս պահպանել արտադրանքի թարմությունը նույնիսկ ոչ պատշաճ պահպանման պայմաններում»։ Հենց այդ պատճառով էլ Չանախը լայն տարածում է գտել ոչ միայն Հայաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս։

Մեկ այլ բնորոշ տեսակ է Լոռին։ Գիգոյանի խոսքով՝ այն հայտնվել է արդեն խորհրդային շրջանում. «Լոռին կարելի է դասել հոլանդական պանիրների ընտանիքին, չնայած այն որոշակիորեն ունի փոքր տեխնոլոգիական տարբերություններ։ Լոռին այն քիչ հայկական պանիրներից մեկն է, որը վստահորեն մրցակցում է միջին տաքացման պանիրների կատեգորիայում»։

Պանրագործության ներկայիս վիճակը Հայաստանում

«Այսօր Հայաստանը տարեկան արտադրում և սպառում է մոտ 20 հազար տոննա պանիր», - նշում է Հայաստանի պանրագործների միության ղեկավար Գիգոյանը։ «Սա, ընդհանուր առմամբ, լավ ցուցանիշ է», - հավելում է նա։

Գիգոյանն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում այն փաստին, որ Հայաստանում սպառվող պանրի 95%-ը տեղական արտադրության է։ Երկրում պանրագործների թիվն այսօր տատանվում է և ներկայումս նրանց թիվը մոտ 80 է։ Ոլորտի հիմքը կազմում են մոտ 25 փորձառու արտադրողներ, որոնք արդեն ձևավորել են իրենց ավանդույթները և հաստատել են կայուն արտադրություն։ Ընդ որում, պրեմիում դասի պինդ պանիրներ արտադրում է ընդամենը վեց պանրագործարան տնտեսություն, իսկ պրեմիում դասի փափուկ տեսակներ, այդ թվում՝ կապույտ բորբոսով պանիրներ, արտադրում է ընդամենը երեք տնտեսություն, որոնցից մեկը հիմնականում արտահանմանն է ուղղված։ «Սրանք շատ հետաքրքիր ցուցանիշներ են մեր նման փոքր երկրի համար», - ընդգծում է Գիգոյանը։

Սակայն, նրա խոսքով, ամեն ինչ այդքան էլ անամպ չէ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ շուկայում առկա արտադրանքի 40-45%-ը պատրաստվում է կաթի փոշուց և փաստացի պատկանում է պանրային արտադրանքի կատեգորիային, քանի որ արտադրության մեջ օգտագործվում են բուսական ճարպեր։ «Նման արտադրանքը շատ շահավետ է, քանի որ այն էժան է», - խոստովանում է նա։