նախընտրելի դարձնելՓոքր եւ միջին բիզնեսը սերտորեն կապված է աղքատության մակարդակի եւ տարածքային զարգացման հետ, եւ դա կարեւոր է հասկանալ, որպեսզի ուրվագծվեն երկրի ընդհանուր զարգացման ուղիները: Այս մասին Economix հաղորդաշարի ժամանակ ասել է «Փոքր եւ միջին ձեռնարկատիրության հետ համագործակցության ասոցիացիայի» ղեկավար Հակոբ Ավագյանը։
Ինչպե՞ս է փոքր եւ միջին բիզնեսն ազդում երկրի զարգացման վրա
Նա նշել է, որ զարգացած եւ զարգացող երկրներում ՓՄՁ-ն գերակա ոլորտ է։
«Նույնը եղավ մեզ մոտ, երբ Հայաստանում մշակվեց զարգացման ռազմավարություն, որն իր բոլոր թերություններով հանդերձ, այնուամենայնիվ, իրականացվեց, 2002-ին հիմնադրվեց ՓՄՁ աջակցության կենտրոնը, հետո բացվեցին մարզային մասնաճյուղեր։ Գերատեսչությունը կատարյալ չէր աշխատում, սակայն ուներ ինստիտուցիոնալ հիշողություն եւ իրականացրեց փորձի փոխանակման ծրագիր միջազգային գործընկերների հետ։ Սակայն վերջին 3-4 տարիների ընթացքում կենտրոնը փակվել է, եւ այսօր չկա պետական կառույց, որը պետք է նպատակային աջակցություն ցուցաբերի»,- ավելացրել է նա։
Նրա խոսքով՝ իշխանություններն ուղղակիորեն հայտարարել են, որ չեն կատարել 2024թ. ավարտված ռազմավարությունը։ «Սա ցույց է տալիս ոլորտի նկատմամբ վերաբերմունքը։ Եթե չկա ինստիտուցիոնալ կառույց, ոլորտի պատասխանատու անձինք կամ կառույցներ, ապա բոլոր գործողությունները հատվածական են եւ պոպուլիստական»,- կարծում է ասոցիացիայի նախագահը։
Նա նշել է, որ բանկերը երկրի խոշոր հարկատուներից են, բայց նույնիսկ դրանք սնվում են փոքր եւ միջին բիզնեսի ներկայացուցիչներից։
«Ընդհանուր առմամբ, փոքր եւ միջին բիզնեսն է, որ շրջում է տնտեսության թափանիվը, խոշոր խաղացողների կողմից ներկրվող ապրանքները բաշխվում եւ վաճառվում են փոքր եւ միջին բիզնեսի միջոցով։ Փոքր եւ միջին բիզնեսին բաժին է ընկնում բոլոր ակտիվ հարկ վճարողների 90 տոկոսը։ Ընդ որում, դրանց մոտավորապես 70-80 տոկոսը միկրոբիզնես է։ Փոքր եւ միջին բիզնեսն ապահովում է երկրում զբաղվածության մոտ 60 տոկոսը:
Մեկ խոշոր ներդրողի ներգրավման քաղաքականությունն ավելի թանկ եւ պակաս արդյունավետ է, քան փոքր եւ միջին ձեռնարկությունների ստեղծումը, քանի որ խոշոր ներդրողն ավելի պահանջկոտ է եւ ինչ-ինչ պատճառներով կարող է հրաժարվել ներդրումներ կատարելուց։ «Փոքր եւ միջին բիզնեսի դեպքում այդ հավանականությունն ավելի քիչ է»,- ընդգծել է Ավագյանը։
Նա պարզաբանել է, որ ՓՄՁ զարգացումը կանգ չի առնում, դա անընդհատ գործընթաց է։
Զարգացած երկրներում այն կազմում է ՀՆԱ ավելի քան 60 տոկոսը, իսկ մեզ մոտ այդ ցուցանիշը հասնում է ընդամենը 27 տոկոսի։ Միեւնույն ժամանակ, զարգացած երկրներում այս ոլորտի զարգացումը դեռ շարունակվում է, քանի որ դա աղքատության դեմ պայքարի լավագույն միջոցն է։
Միաժամանակ, ասոցիացիայի ղեկավարը նորմալ է համարել, որ Հայաստանում միկրոբիզնեսի որոշ ներկայացուցիչներ չեն ցանկանում ընդլայնել իրենց գործունեությունը, քանի որ սա է նրանց հաջողության գաղտնիքը։
«Նույն օրինակները կարելի է տեսնել զարգացած երկրներում, հետեւաբար պետք չէ նրանց պարտադրել դա անել, սակայն կան նաեւ այնպիսիները, որոնք ցանկանում են ընդլայնվել, բայց չեն կարողանում կառավարության աջակցության բացակայության պատճառով»,- նշել է նա։
Միեւնույն ժամանակ, Հայաստանում բիզնես սկսելու էժան ռեսուրսներ չկան։ Վարկերը շատ թանկ են, կարծում է Ավագյանը։
«Բացի այդ, հարցեր են առաջանում նախարարությունների օպտիմալացման հետեւանքների մասին, ինչպե՞ս են փոխվել գյուղատնտեսության եւ այլ ոլորտների ցուցանիշները, ԵՄ-ը այսօր Հայաստանից ձուկ ներկրելու կարիք ունի, բայց համոզված եմ, որ մենք չունենք այն բավարար քանակությամբ, քանի որ ժամանակին հարցերը չէին լուծում, այլ պարզապես փակում էին ձեռնարկությունները։
«Կոտրելը հեշտ է: Շատ կարեւոր է ապահովել բիզնեսի շարունակականությունը»,- ավելացրել է նա։
Փոքր եւ միջին բիզնեսի գործունեությունը սերտորեն կապված է երկրի տնտեսական անվտանգության հետ
Հակոբ Ավագյանը ցավով նշել է, որ եթե վաղը Հայաստանում շուկաները դադարեն գործել, ապա երկրում ապրանք չի մնա։
«Երեւանյան տոնավաճառներում նույն վաճառողները մեծ քանակությամբ ապրանք չեն ներկրում, քանի որ շուկաներում մեծ պատվերների պատճառով իմաստ չեն տեսնում, ինչը հանգեցնում է նրան, որ երկիրը ապրանքային հաշվեկշիռ չունի, այդ շուկաների պահեստները երկրի մակարդակով խնդիր չեն լուծում։
Միեւնույն ժամանակ, ՓՄՁ-ների գործունեությունը սերտորեն կապված է տնտեսական անվտանգության հետ։ Այսօր մենք կախվածության մեջ ենք ընկնում ընկերությունների փոքր խմբից, որոնք ցանկության դեպքում կարող են թելադրել իրենց պայմանները։ Սա իր հերթին խոչընդոտում է տնտեսության դիվերսիֆիկացմանը»,- նշել է նա։ Նրա խոսքով՝ այս խնդիրը լուծելու համար առաջին հերթին քաղաքական կամք է պետք։
Պետությունն ստեղծել է խառնաշփոթ հարկային ոլորտում
Ավագյանը հիշեցրել է, որ 2023թ. նոյեմբերին օրենք է նախաձեռնվել, որը, ինչպես շրջանառության հարկի մասին օրենքը, խախտում է հենց այս հարկի տրամաբանությունը։
Նրա գնահատմամբ՝ դա թույլ է տվել ՊԵԿ աշխատակիցներին ՓՄՁ ներկայացուցիչներից ցանկացած պահի փաստաթղթեր պահանջել, թեեւ նախկինում այս հարկման տրամաբանությունը հիմնված էր միայն այն մտքի վրա, որ բիզնեսը չի խաբի պետությանը շրջանառության հարցում։
Հիշեցնենք, որ հունվարի 1-ից շրջանառության հարկի դրույքաչափը կրկնապատկվել է. առեւտրի հատվածի համար այն ավելացել է մինչեւ շրջանառության 10 տոկոսը, արտադրությանը՝ 7 տոկոսը, հասարակական սննդի ոլորտում՝ 12 տըոկոս, եթե ձեռնարկությունները հաշվառում չեն կատարում։ Փաստաթղթերի առկայության դեպքում դրույքաչափերը կնվազեն 1-ից մինչեւ 3,5 տոկոս՝ կախված տարածքից: Միաժամանակ այս հարկային դաշտում (շրջանառության հարկում) կարող է գործել տարեկան մինչեւ 115 մլն դրամ շրջանառություն ունեցող ձեռնարկությունը։
Ավագյանը պարզաբանել է, որ ծախսերի բեռը մեծանում է նաեւ այն պատճառով, որ տնտեսվարող սուբյեկտները ստիպված են լինելու թանկարժեք հաշվապահ վարձել եւ հաշվետվության պատրաստման համար շատ ժամանակ հատկացնել։
«Միայն 2024թ. փետրվարին է, որ ֆինանսների նախարարությունում մեզ հետ քննարկումներ են եղել, որից հետո հերթական քննարկումն է եղել սննդի ոլորտի ներկայացուցիչների հետ։ Օրենքն ընդունվել է 2024թ. հունիսին եւ ուժի մեջ է մտել 2025թ. հունվարի 1-ից։ Սակայն այս ընթացքում տեղեկատվական արշավներ չեն իրականացվել եւ ՓՄՁ ներկայացուցիչները չեն հրավիրվել հանդիպումների։ Այս ամենը զարմանքէ առաջացրել եւ հանգեցրել բողոքի ցույցերի աճի։
«Մենք այժմ փորձում ենք երկխոսություն ապահովել բիզնեսի եւ կառավարության միջեւ»,- ասել է նա։
Ավագյանը տեղեկացրել է, որ մինչեւ առաջին եռամսյակի ավարտը՝ մինչեւ ապրիլի 14-ը, տնտեսվարող սուբյեկտները կրկին իրենց ձայնը կբարձրացնեն։
«Հայտնի չէ, թե արդյոք արդյունաբերական քննարկումներ կսկսվեն, բայց մեր նիստերից մեկի ժամանակ կառավարության ներկայացուցիչը հայտնեց, որ հետագա որոշումները կախված են լինելու առաջին եռամսյակի արդյունքներից։ Սա անընդունելի մոտեցում է, քանի որ գործ ունենք մարդկանց ճակատագրերի հետ։ «Շրջանառության հարկի գաղափարախոսությունը խախտվել է, խառնաշփոթ է ստեղծվել»,- ամփոփել է նա։
