նախընտրելի դարձնելՄարտի 26-ին ՀՀ ԳԱԱ-ում տեղի է ունեցել ֆորում, որի ընթացքում ներկայացվել են Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից 2024 թվականին օտարերկրյա գործընկերների հետ համատեղ կատարած պեղումների արդյունքները։
Անցյալ տարի ուսումնասիրվել են Հայաստանի 30 հնագույն հուշարձաններ, որոնցից 18-ը համատեղ միջազգային արշավախմբերի կողմից։ Պեղումներին մասնակցել են փորձագետներ Իտալիայից, Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, ԱՄՆ-ից, Ճապոնիայից և Հոնկոնգից։
Անցյալ տարի կատարված աշխատանքները զգալիորեն ընդլայնեցին Հայաստանի և տարածաշրջանի պատմության ուսումնասիրության գիտական բազան։
Միջոցառման ընթացքում զեկուցվեցին շրջանի հնագույն բնակավայրերի, վերջերս հայտնաբերված նոր քարի և պղնձի դարերի հնագույն հուշարձանների, բրոնզի և երկաթի դարերի բնակավայրերի ու ամրոցների, հնագույն Արտաշատի մայրաքաղաքի և միջնադարյան Արուչի ամրոցի պեղումների արդյունքների մասին։
ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արտաշատի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար Մկրտիչ Զարդարյանը ներկայացրել է Հայաստանի հին մայրաքաղաքում խորհրդային շրջանում սկսված հնագիտական պեղումների արդյունքները։ Նա պարզաբանեց, որ 2018 թվականից հայ-գերմանական Artaxata նախագծի շրջանակներում ուսումնասիրվել է նաև Հայաստանի հնագույն մայրաքաղաքը։
Այս ընթացքում հայտնաբերվել է մ.թ.ա 2-1-ին դարերի սրբավայր, բնակելի համալիրներ ու դամբարաններ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 1-ին դարով։ 1-ին դարում, ինչպես նաև հունահռոմեական ոճով կառուցված տաճարի, խճանկարներով զարդարված բաղնիքի համալիրի և որմնանկարներով բնակելի շենքերի ավերակները։ Բացի այդ, քաղաքի բլուրների երկայնքով հայտնաբերվել են հռոմեական ջրատարի հիմքեր։
2023 թվականին Հայաստանի կառավարությունը Արտաշատը հռչակեց պատմամշակութային արգելոց, իսկ 2025 թվականի փետրվարին ընդլայնվեց հնագիտական պեղումների տարածքը։
ՀԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող Աստղիկ Բաբաջանյանը հայտնել է, որ ավելի վաղ միջնադարյան Արուճի ամրոցի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են մշակութային շերտեր, որոնք ընդգրկում են 12-ից 20-րդ դարերը։
2024 թվականին արշավախումբը զգալի առաջընթաց գրանցեց՝ հայտնաբերելով 12-14-րդ դարերի մոնումենտալ աշխարհիկ շինության մեծ դահլիճը։
Անցյալ տարի հայտնաբերված ամենանշանակալի կառույցներից են նաև երկու ժայռափոր հորեր, որոնք գտնվում են դահլիճի հյուսիսարևելյան կողմում։ Այս հորերը ոչ միայն ընդգծում են միջնադարյան ճարտարագիտության հնարամտությունը, այլև պատկերացում են տալիս ամրոցում ապրած մարդկանց առօրյայի մասին:
Կալիֆորնիայի համալսարանի գիտաշխատող Քրիստինե Մարտիրոսյան-Օլշանսկին հայտնել է, որ անցյալ տարի հայ-ամերիկյան արշավախումբը պեղումներ է կատարել Մասիս Բլուր նեոլիթյան բնակավայրում, որի ընթացքում քար է հայտնաբերվել մ.թ.ա. Էհ, երեխայի գերեզման է հայտնաբերվել. Նա ենթադրել է, որ թաղված երեխան 5-10 ամսական է, չբացառելով, որ գտածոն կարող է նաև ավելի վաղ շրջանի լինել։
«Ներկայումս գերեզմանի ԴՆԹ-ի վերլուծությունը կօգնի ավելի շատ տեղեկություններ տրամադրել Արարատյան դաշտավայրում ապրող նեոլիթյան բնակավայրերի մասին: Ուսումնասիրությունը կարող է տեւել 3-4 տարի:
«Բացի այդ, հայտնաբերվել են ոսկորներ, ինչպես նաև կենդանիների ոսկորներից պատրաստված գործիքներ: Հայտնաբերումը հետաքրքրություն է ներկայացնում նրանով, որ նախկինում Հայաստանում հայտնաբերվել է միայն մեկ գերեզման, որը նույնպես թվագրվում է այս ժամանակաշրջանով. «Այն գտնվում է Ակնաշեն բնակավայրում»,- նշեց փորձագետը։
ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող Բորիս Գասպարյանն իր հերթին, խոսեց հայ-ճապոնական հնագետների խմբի աշխատանքի արդյունքների մասին, որոնք ցույց տվեցին, որ հնագույն Լեռնագոգ-1 բնակավայրում մ.թ.ա. VIII-VII հազարամյակներում ապրել է մի համայնք, որը տիրապետում էր վաղ անասնապահությանը և կավե կառույցներ կառուցելու տեխնիկային։ Սա, ըստ մասնագետների, վաղ շրջանի անասնապահների առաջին բնակավայրերից է, որը հայտնի է ողջ տարածաշրջանում։ Նշվում է, որ իրականացված պեղումները մեծ նշանակություն ունեն հին աշխարհի առաջին նստակյաց համայնքների ուսումնասիրության համար։
Տավուշի մարզի Դեբեդավան հնագույն բնակավայրի հնագիտական պեղումների արշավախմբի ղեկավար Լեւոն Ագիկյանն իր ելույթի ժամանակ հաստատեց, որ բնակավայրը կարող է թվագրվել մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակին:
Նա պարզաբանել է, որ ուսումնասիրության արդյունքները վկայում են դրա մասին։ Աղիկյանն ընդգծեց, որ հայտնաբերվել են նաև միջնադարյան շրջանի իրեր. Նրա խոսքով, 2025 թվականին պեղումները կշարունակվեն՝ գոհունակությամբ նշելով, որ տարածքը շատ արագ ստացել է հուշարձանի կարգավիճակ։
ՀՀ ԳԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող Մարիամ Սարիբեկյանը զեկուցեց, որ Վայոց ձորի մարզի Եղեգիս-1 ժայռաբեկորում 2021 թվականին սկսված պեղումները շարունակվել են 2024 թվականին։
Նախկինում հայտնաբերվել են նաև քարե գործիքներ, պղնձե առարկաներ, կենդանիների ոսկորներից պատրաստված նետերի ծայրեր և ուլունքներ, ինչպես նաև պատի նման կառուցվածք։ Ենթադրվում է, որ սա կարող է լինել մարդկային բնակավայր մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի վերջից մինչև IV հազարամյակի կեսերը։
