նախընտրելի դարձնել
2022 թվականը հարուստ էր իրադարձություններով ամբողջ աշխարհում։ Համառոտ անցած 12 ամիսների գլխավոր լուրերի մասին.
Բողոքի ակցիաներ Ղազախստանում
Հունվարի 2-ին Ղազախստանում բողոքի ակցիաներ են սկսվել գազի գնի թանկացման պատճառով։ Անկարգություններ են սկսվել գազ արդյունահանող Ժանաոզենում, ապա տարածվել Ալմա Աթայում եւ երկրի այլ քաղաքներում։ Զինված մարդիկ ջարդել ու թալանել են խանութներ, հիմնարկներ, այրել մեքենաներ:
Կառավարության հրաժարականից հետո հանրապետության նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաեւը օգնության խնդրանքով դիմել է Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության անդամ երկրների ղեկավարներին։ Խորհուրդը որոշել է կոլեկտիվ խաղաղապահ ուժեր ուղարկել Ղազախստան՝ իրավիճակը կարգավորելու նպատակով։
Ռուս խաղաղապահները երկրից տարհանել են ավելի քան 1500 մարդու։ Հունվարի 11-ին անկարգություններն ամբողջությամբ դադարեցվել են:
Ուկրաինայում սկսվել է Ռուսաստանի Դաշնության հատուկ գործողությունը
Նախագահ Վլադիմիր Պուտինը փետրվարի 24-ի առավոտյան հայտարարել է հատուկ ռազմական գործողության մասին։ Ռուսական բանակը Դոնեցկի եւ Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունների զորքերի հետ միասին հարձակում է ձեռնարկել չորս հիմնական ուղղություններով՝ հյուսիսից դեպի Կիեւ, հյուսիս-արեւելքից՝ դեպի Խարկով։
Ռուսաստանի դեմ ռեկորդային թվով պատժամիջոցներ են սահմանվել
Ուկրաինայում հակամարտությունը սկսելուց հետո Ռուսաստանը դարձել է այն երկիրը, որի դեմ առավելագույն թվով պատժամիջոցներ են կիրառվել։ Դրանց ընդհանուր թիվը (ավելի քան 10 հազար) գերազանցում է Իրանի (ավելի քան 3600), Սիրիայի (ավելի քան 2500) եւ Վենեսուելայի (651) նկատմամաբ կիրառված պատժամիջոցների թվին, ըստ Castellum.ai տվյալների բազայի: Սահմանափակող միջոցների 83%-ը սանկցիաներն են ֆիզիկական անձանց նկատմամբ. ԱՄՆ-ն ամենաշատ քանակությամբ սահմանափակումներ է մտցրել Մոսկվայի նկատմամբ (ավելի քան 2700), որին հաջորդում են Կանադան (ավելի քան 1900), ապա Շվեյցարիան (1667), Մեծ Բրիտանիան (1660) եւ Եվրամիություն (1444)։
Բացվել է Թուրքիայի ամենաերկար կախովի կամուրջը
Մարտի 18-ին Թուրքիայի Դարդանելի վրայով բացվել է աշխարհի ամենաերկար կախովի կամուրջը՝ Չանաքքալե-1915: Այն դարձել է Թուրքիայի նեղուցներով անցնող չորրորդ կամուրջը։ Ուղեվարձը 200 լիրա է կամ 12,2 եվրո։
Կամուրջի անվան 1915 թիվը կապված է 1915 թվականի մարտի 18-ին Գալիպոլիում թուրքական նավատորմի հաղթանակի հետ։ Հիմնական բացվածքի երկարությունը 2023 մետր է՝ ի պատիվ Թուրքիայի Հանրապետության հարյուրամյակի, որը նշվելու է 2023 թվականին։
Մահացել է Վլադիմիր Ժիրինովսկին
Ապրիլի 6-ին ծանր հիվանդությունից հետո մահացել է Ռուսաստանի Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիր եւ մշտական առաջնորդ Վլադիմիր Ժիրինովսկին։ Քաղաքական գործիչը 75 տարեկան էր։
Փետրվարի սկզբին Ժիրինովսկին COVID-19 ախտորոշմամբ տեղափոխվել էր հիվանդանոց, այդ ժամանակվանից նա գտնվում էր հիվանդանոցում։ Բժիշկները պայքարել են նրա կյանքի համար, սակայն նրա վիճակը լավացել է, հետո նորից վատացել։
Վլադիմիր Վոլֆիչը պատմության մեջ է մտել որպես ամենավառ, օդիոզ, իմպուլսիվ եւ պերճախոս քաղաքական գործիչներից մեկը։
Ֆրանսիայում նախագահական ընտրություններ են անցկացվել
Ֆրանսիայում ապրիլի 24-ին ավարտվել է նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլը։ Հաղթել է Հինգերորդ Հանրապետության ներկայիս առաջնորդ Էմանուել Մակրոնը, ով այդ պաշտոնն զբաղեցնում է 2017 թվականից։ Նրա հիմնական մրցակիցը ավանդաբար եղել է ծայրահեղ աջ քաղաքական գործիչ Մարին Լը Պենը:
Հունիսի 4-ին Կանադան եւ Դանիան ավարտել են այսպես կոչված «ինտելեկտուալ պատերազմը» Հանս կղզու շուրջ։
Կղզին հայտնաբերվել է 1871-ից 1873 թվականներին եւ վիճարկվել Կանադայի եւ Դանիայի կողմից, որոնք հանդես էին գալիս Գրենլանդիայի անունից:
«Ինտելեկտուալ պատերազմը» պետությունների միջեւ ընթանում է 1984 թվականից։ Մի քանի ամիսը մեկ այս կամ այն երկրի ծովայինները վայրէջք էին կատարում կղզում, հանում այնտեղ դրված դրոշը, ապա ալկոհոլ խմում, որը հակառակ կողմը թողնում էր այնտեղ որպես նվեր։ Կանադացիները՝ վիսկի, իսկ դանիացիները՝ schnapps:
Կղզին բաժանվել է 60-ից 40% համամասնությամբ՝ հօգուտ Դանիայի, ափերից մեկի ծոցը մնացել է համատեղ օգտագործման համար՝ որպես միակ վայրէջքի վայր։
Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բորիս Ջոնսոնը հրաժարական է տվել
Հուլիսի 7-ին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բորիս Ջոնսոնը՝ Ռուսաստանի Դաշնության մոլի հակառակորդներից մեկը, հրաժարական է տվել։ Հրաժարականի պատճառ է դարձել սեքս-սկանդալը, որը ծագել է Ջոնսոնի կառավարության հարբած անդամի պատճառով։
Սպանվել է Ճապոնիայի նախկին վարչապետ Սինձո Աբեն
Հուլիսի 8-ին Աբեն ելույթ է ունեցել Նարա քաղաքում հուլիսի 10-ին կայանալիք Ճապոնիայի խորհրդարանի վերին պալատի ընտրություններից առաջ։
Նախկին վարչապետի վրա հարձակումը եւ կասկածյալի ձերբակալությունը ֆիքսվել են հեռուստատեսությամբ։ Կադրերում երեւում է, թե ինչպես է անհայտ անձը կարողացել հետեւից մոտենալ իր զոհին եւ որսորդական հրացանից երկու կրակոց արձակել։
Պարզվել է, որ հարձակվողը 42-ամյա Տեցույա Յամագամին է, ով նախկինում ծառայել է Ճապոնիայի ծովային ինքնապաշտպանության ուժերում։ Հաղորդվում է, որ նա զորացրվել է 2005 թվականին: Հարձակման ժամանակ օգտագործված զենքերն ինքնաշեն են եղել։
Ստորագրվել է «Հացահատիկի գործարքը»
2022 թվականի հուլիսի 22-ին Դոլմաբահչեի պալատում ստորագրվել է «հացահատիկի գործարք»։ Արարողությանը ներկա են եղել ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը եւ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։
Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի միջեւ հացահատիկի արտահանման պայմանագիրը երկարացվել է առանձին՝ երկրներից յուրաքանչյուրը փաստաթուղթ է ստորագրել Թուրքիայի եւ ՄԱԿ-ի հետ։ Պայմանագրի տակ իրենց ստորագրությունն են դրել ՌԴ պաշտպանության նախարար Սերգեյ Շոյգուն, Թուրքիայի ազգային պաշտպանության նախարար Հուլուսի Աքարը եւ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը։ Ուկրաինայից փաստաթուղթը ստորագրել է ենթակառուցվածքների նախարար Ալեքսանդր Կուբրակովը։
Կողմերին հաջողվել է համաձայնության գալ, ըստ որի ալգորիթմ է մշակվել նավերով ուկրաինական հացահատիկի արտահանման համար։ Հայտնի է, որ հացահատիկով նավերը ստուգվելու են ուկրաինական ջրերի մոտ՝ Թուրքիայի եւ ՄԱԿ-ի համատեղ ջանքերով։ Թուրքիան երաշխիքներ է տվել, որ այդ համաձայնագրերը չեն օգտագործվելու ռազմական նպատակներով։
Գործարքի երկրորդ մասը վերաբերում էր համաշխարհային շուկաներ ռուսական պարարտանյութերի եւ պարենամթերքի մատակարարման վերաբերյալ ԵՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների չեղարկմանը։
Փելոսին այցելել է Թայվան. Չինաստան-ԱՄՆ հարաբերությունները սրվում են
Օգոստոսի 2-ին ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի նախագահ Նենսի Փելոսին այցելել է Թայվան։ Վաշինգտոնի սադրանքը չինական բանակի հզոր մոբիլիզացիայի պատճառ է դարձել։ Նահանգների միջեւ ընկած նեղուցում լայնածավալ զորավարժություններ են անցկացվել՝ ինքնաթիռներ, նավեր, կրակոցներ եւ ռազմական ահաբեկման այլ գործողություններ կիրառելով։
Փելոսին 20 ժամ է անցկացրել Թայվանում, հանդիպել տեղի իշխանությունների հետ եւ վստահեցրել ԱՄՆ-ի լիակատար աջակցության մասին:
Չինաստանի եւ ԱՄՆ-ի հարաբերությունները սրվել են Փելոսիի՝ Թայվան ենթադրյալ այցի մասին լուրերից հետո: Պեկինը Վաշինգտոնին հիշեցրել է «Մեկ Չինաստան» սկզբունքին հետեւոլւ մասին, որի համաձայն Թայվանն ինքնիշխանություն չունի։ Այսպիսով, ամերիկացի քաղաքական գործչի այցը Չինաստան համարվել է երկրի ինքնիշխանության խախտում։
Մահացել է ԽՍՀՄ առաջին եւ վերջին նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը
Օգոստոսի 30-ին 92 տարեկանում մահացել է ԽՍՀՄ առաջին եւ վերջին նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը։ Քաղաքական գործիչը մահացել է երկարատեւ հիվանդության հետեւանքով. ավելի վաղ հաղորդվում էր, որ նա երիկամների հիվանդություն ուներ։
Նրա կառավարման մասին գնահատականները տարբեր են, Արեւմուտքում նրան շնորհվել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ, Ռուսաստանում նրան հաճախ մեղադրում են պատմության մեջ ամենամեծ աշխարհաքաղաքական աղետի ստեղծման համար։
Լիզ Թրասը դարձել է Մեծ Բրիտանիայի նոր վարչապետը, սակայն շուտով նրան փոխարինել է Ռիշի Սունակը
Սեպտեմբերի 6-ին Մեծ Բրիտանիայի նոր վարչապետ է ընտրվել Լիզ Թրասը։ Նա պաշտոնավարել էր վեց շաբաթ կամ 45 օր: Նրա պաշտոնավարումը ամենակարճն է Միացյալ Թագավորության պատմության մեջ։ Նրա հրաժարականին նախորդել էր երկրի տնտեսական փրկության ծրագրի ձախողումը, որը հակառուսական պատժամիջոցների պատճառով ընկել է ռեցեսիայի անդունդը։ Նրանից հետո Դաունինգ սթրիթում բնակություն է հաստատել միգրանտների որդին եւ Մեծ Բրիտանիայի պատմության մեջ առաջին վարչապետ Ռիշի Սունակը, ով հինդուիզմ է դավանում։
Մահացել է Եղիսաբեթ II թագուհին
Եղիսաբեթ II թագուհին մահացել է սեպտեմբերի 8-ին Շոտլանդիայի Բալմորալ ամրոցում 96 տարեկանում։ Նա գահակալել է 1952 թվականից։
Եղիսաբեթ II-ի մահով ավարտվել է բրիտանական պատմության ամենաերկար դարաշրջանը. ժամանակակից բրիտանացիների մեծ մասը այլ միապետի չի տեսել: Թագուհին գահակալել է բոլոր միապետներից ամենաերկարը եւ դարձել առաջին միապետը, ով ապրել է մինչեւ 90 տարեկան: Եղիսաբեթ II-ը թաղվել է սեպտեմբերի 19-ին Լոնդոնի Վինձոր ամրոցի Սուրբ Գեորգի մատուռում գտնվող դամբարանում: Բրիտանիայի հաջորդ միապետը նրա որդին է, ով ընտրել է Չարլզ III անունը:
Մասնակի մոբիլիզացիա է տեղի ունեցել Ռուսաստանում
Սեպտեմբերի 21-ին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը երկրում մասնակի մոբիլիզացիա է հայտարարել։ Զորակոչի ենթակա են միայն պահեստային զինծառայողները, առաջին հերթին՝ «նրանք, ովքեր ծառայել են զինված ուժերում, ունեն որոշակի ռազմական մասնագիտություններ եւ համապատասխան փորձ»։ Նախքան ստորաբաժանում ուղարկելը նրանք կանցնեն պարտադիր լրացուցիչ վերապատրաստում։
Մոբիլիզացիայի հայտարարությունը Ռուսաստանից բնակչության զանգվածային արտահոսքի պատճառ է դարձել։ Ընդամենը մեկ շաբաթվա ընթացքում Ղազախստան է տեղափոխվել մոտ 100 հազար մարդ, եւս մոտ 50 հազար մարդ մեկնել է Վրաստան։ Ռուսների հոսքը զգացել են նաեւ ԱՊՀ այլ երկրներում՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Ուզբեկստան եւ Ղրղզստան։
Պայթյուններ են եղել Nord Stream եւ Nord Stream 2 գազատարներում
Սեպտեմբերի 26-ին պայթյուններ են որոտացել Nord Stream եւ Nord Stream 2 գազատարներում Շվեդիայի ափերի մոտ։ Ավելի ուշ պարզվել է, որ վթարի վայրում հայտնաբերվել է երեք եւ հինգ մետր խորությամբ երկու ձագար։ Ռուսական կողմը կատարվածն ահաբեկչություն է որակել։
Պայթյուն է եղել Ղրիմի կամրջի վրա
Հոկտեմբերի 8-ին, ժամը 06:07-ին Ղրիմի կամրջի վրա բեռնատար է պայթել եւ այրվել է Ղրիմ շարժվող գնացքի վառելիքի յոթ բաք։ Առնվազն երեք մարդ զոհվել է։ Կամուրջի երթեւեկությունն ամբողջությամբ դադարեցվել է, ինչը գործարկման օրվանից ի վեր առաջին նման դեպքն է եղել։ Նույն օրը երեկոյան մասամբ վերականգնվել են ինչպես ճանապարհային, այնպես էլ երկաթուղային հաղորդակցությունները։
Ավելի ուշ ԱԴԾ-ն հայտնել է, որ պայթյունի հետ կապված ձերբակալել է Ռուսաստանի հինգ եւ Ուկրաինայի ու Հայաստանի երեք քաղաքացիների։ Գործակալության տվյալներով՝ պայթյունը կազմակերպել են Ուկրաինայի ռազմական հետախուզությունը եւ նրա տնօրեն Կիրիլ Բուդանովը։ ԱԴԾ-ի տվյալներով՝ պայթուցիկ սարքը Ուկրաինայից Ռուսաստան է տեղափոխվել Բուլղարիայի, Վրաստանի եւ Հայաստանի տարածքով։
Սի Ծինփինը երրորդ ժամկետով ընտրվել է CPC Կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար
Հոկտեմբերի 23-ին Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն երրորդ ժամկետով ՀԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում ընտրել է Սի Ծինփինին։
Նրա նախորդները երկիրը ղեկավարել են երկուսից հինգ տարի ժամկետով: Այնուամենայնիվ, 2018 թվականին Սահմանադրությունը փոփոխության է ենթարկվել՝ անժամկետ ղեկավարելու հնարավորություն ստեղծելով:
ԱՄՆ-ում ընտրություններ են անցկացվել. դեմոկրատները պահպանում են Սենատի վերահսկողությունը
Նոյեմբերի 8-ին մեկնարկել են ԱՄՆ Սենատի ընտրությունները։ Ընտրությունների օրը քվեարկություն է տեղի ունեցել դաշնային, նահանգային եւ տեղական մակարդակներում, ներառյալ Ներկայացուցիչների պալատի ընտրությունները: Ընտրությունների արդյունքում Դեմոկրատական կուսակցությունը պահպանել է Սենատի վերահսկողությունը 50-ից 49-ի հարաբերակցությամբ։
Երկրի բնակչությունը հասել է 8 միլիարդի. հայուհի Արփին դարձել է ութ միլիարդերորդ մարդը
Նոյեմբերի 15-ին աշխարհի բնակչությունը հասել է 8 միլիարդ մարդու։ Ընդ որում, 11 տարի առաջ բնակչությունը մեկ միլիարդից էլ քիչ էր։ Ութ միլիարդերորդ մարդը Արփի անունով մի աղջիկ էր, ով ծնվել էր Հայաստանի Մարտունի քաղաքում։
