նախընտրելի դարձնել
Երբ Հայաստանի կառավարությունը իշխանության եկավ 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխությունից» հետո, թվում էր, թե մամուլի ազատության նոր դարաշրջան է սկսվել նախկին խորհրդային հանրապետությունում։ Սակայն տեղի լրագրողները մտավախություն ունեն, որ այս օրերը կարող են ավարտվել, քանի որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը նոր փոփոխություններ է մտցնում վիրավորանքի եւ զրպարտության մասին օրենքում, գրում է «Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեն»։
Երկրի Քաղաքացիական օրենսգրքում նախորդ տարվա հոկտեմբերի 11-ին ուժի մեջ մտած փոփոխությունների համաձայն՝ մեկ այլ անձին վիրավորելու եւ զրպարտելու մեջ մեղավոր ճանաչված անձինք այսուհետ կտուգանվեն եռապատիկ՝ նախկին տուգանքի համեմատ՝ մինչեւ երեք միլիոն դրամ եւ վեց միլիոն դրամ՝ համապատասխանաբար։
Քաղաքացիական օրենսգրքում փոփոխությունները ուժի մեջ են մտնում հուլիսի 30-ին «ծանր վիրավորանքների համար» քրեական պատասխանատվության ներմուծումից հետո, ըստ որի՝ «մարդկային արժանապատվությունը մեկ այլ՝ ծայրահեղ անպարկեշտ կերպով վիրավորելու կամ վիրավորելու» համար դատապարտված անձանց սպառնում է մինչեւ երեք ամիս ազատազրկում կամ մինչեւ երեք միլիոն դրամ տուգանք։ Պետական պաշտոնյաների եւ հասարակական գործիչների դեմ առաջին իրավախախտումների համար նախատեսված տուգանքները ավելի բարձր են, քան մասնավոր անձանց նկատմամբ տուգանքները:
Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության պատգամավորները կողմ են հանդես եկել համացանցում ապատեղեկատվության եւ վիրավորական խոսքի դեմ պայքարելու անհրաժեշտ միջոցներին: Սակայն մամուլի ազատության ջատագովները ԼՊԿ-ին ասել են, որ մտավախություն ունեն, թե նոր օրենքները կօգտագործվեն որպես գործիք քննադատական լրատվամիջոցներին ճնշելու համար եւ կհանգեցնեն ինքնագրաքննության, հատկապես, երբ վերջին տարիներին մամուլի դեմ դատական հայցերը կտրուկ աճել են:
ԼՊԿ-ն մեկնաբանություն է խնդրել խորհրդարանից եւ Հայաստանի վարչապետի մամուլի քարտուղարից, սակայն պատասխան չի ստացել:
Երեւանի մամուլի ակումբի նախագահ Բորիս Նավասարդյանը ԼՊԿ-ին ասել է, որ փոփոխությունները վտանգ են ներկայացնում իշխանություններին քննադատող լրագրողների համար: Այս միջոցները «ընտրական արդարադատությունը չարաշահելու թափանցիկ փորձ են լրագրողների եւ իշխանությանը հակադրվող լրատվամիջոցների նկատմամբ»,- նշել է Նավասարդյանը։
Երբ 2018 թվականին նախկին լրագրող Փաշինյանն իշխանության եկավ, լրագրողներն անհամբեր ակնկալում էին ավելի ազատ լրատվամիջոցների միջավայր եւ վաղուց հասունացած բարեփոխումներ: Ի տարբերություն իր նախորդի՝ Սերժ Սարգսյանի, Փաշինյանը խուսափեց իրադարձությունների լուսաբանմանը անմիջական միջամտությունից, իսկ լրատվամիջոցների բազմազանությունը մեծացավ։
Սակայն երկար սպասված բարեփոխումները, առաջին հերթին, պաշտոնական տեղեկատվության հասանելիության եւ հեռուստատեսային շուկայի ազատականացման ոլորտում, չիրականացան։ Իշխանության գալուց ի վեր Փաշինյանի կառավարությունը առճակատման հարաբերություններ է ունեցել մամուլի հետ, որոնց մեծ մասը դեռ պատկանում է նախկին վարչակարգին մոտ կանգնածներին եւ 2020 թվականի ղարաբաղյան պատերազմում Հայաստանի պարտությունից հետո գնալով ավելի զգայուն է դարձել քննադատության նկատմամբ։
Օգոստոսին խորհրդարանն արգելել էր լրագրողներին մուտք գործել օրենսդիր մարմին առանց նախնական թույլտվության եւ սահմանափակել էր օրենսդիրների հետ հարցազրույցները զանգվածային լրատվամիջոցներում՝ դա թույլ տալով միայն նշանակված տարածքում: Իշխանությունները նաեւ բռնությամբ հեռացրել էին լրագրողներին խորհրդարանի մամուլի կենտրոնից, որպեսզի նրանք չնկարահանեն օգոստոսի 24-ին եւ 25-ին խորհրդարանում տեղի ունեցած ծեծկռտուքները։
Օրենսդրական նոր փոփոխություններն առանց քննարկման չեն ընդունվել։ Վիրավորանքի եւ զրպարտության համար եռակի պատժի մասին օրենքը ի սկզբանե խորհրդարանի կողմից ընդունվել է մարտի 24-ին, սակայն նախագահ Արմեն Սարգսյանը լրագրողական կազմակերպությունների հետ քննարկումներից հետո այն ուղարկել է Սահմանադրական դատարան՝ դրա սահմանադրականությունը վերանայելու համար։ Հոկտեմբերի 5-ին դատարանը վճիռ է կայացրել հօգուտ օրինագծի։
Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի նախագահ Աշոտ Մելիքյանը ԼՊԿ-ին հայտնել է, որ նոր առավելագույն տուգանքները ֆինանսական կործանման իրական վտանգ են ներկայացնում Հայաստանի շատ լրատվամիջոցների համար եւ, հավանաբար, կհանգեցնեն լրագրողների շրջանում ինքնագրաքննության ավելացման: Հաղորդվում է, որ տուգանքները 30 անգամ գերազանցում են հայ լրագրողի ամսական սովորական աշխատավարձը։
Մինչ քաղաքական գործիչ դառնալը Փաշինյանն ինքն է նման տուգանքների ենթարկվել։ 1999 թվականին, երբ «Օրագիր» թերթի գլխավոր խմբագիրն էր, այն ժամանակվա ՆԳ նախարար Սերժ Սարգսյանը դատի էր տվել թերթին զրպարտության համար։
«Դատավարության արդյունքում 6 միլիոն դրամի տուգանք էր նշանակվել, եւ քանի որ չկարողացան վճարել, թերթը սնանկացավ»,- Eurasianet.org-ին ասել է «Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոն» տեղական ՀԿ-ի նախագահ Շուշան Դոյդոյանը։ «Հիմա նրանք նույն բանն են անում, ինչ իրենց դեմ են արել».
Փոփոխությունների նախագծի բացատրական գրության մեջ հղում կա Քաղաքացիական օրենսգրքի գործող դրույթին, որն արգելում է զրպարտության կամ վիրավորանքի համար մեղավոր ճանաչված լրատվամիջոցների նկատմամբ տուգանք նշանակել այն չափով, որը «կխոչընդոտի լրատվամիջոցի բնականոն գործունեությունը», ասվում է ծանուցման մեջ։ Այնուամենայնիվ, եւ՛ Մելիքյանը, եւ՛ Նավասարդյանը մտահոգություն են հայտնել, որ դատարանները բավականաչափ անկախ չեն կառավարությունից, որպեսզի ապահովեն հսկայական տուգանքների բացակայությունը։
Ծանր վիրավորանքի քրեականացման վերաբերյալ եւ՛ Մելիքյանը, եւ՛ Նավասարդյանը մտահոգություն են հայտնել, որ «ծանր վիրավորանք» հասկացությունը հստակ սահմանում չունի եւ կարող է օգտագործվել լրատվամիջոցների դեմ։ Նավասարդյանն ասել է, որ ֆիզիկական անձանց որպես պոտենցիալ հայցվորներ ներառելը «հնարք է՝ [Փաշինյանին] եւ նրա թիմի մերձավոր անդամներին պաշտպանելու իրական մտադրությունը թաքցնելու համար»։
Իշխող կուսակցության պատգամավորներն ի սկզբանե առաջարկել են երրորդ օրինագիծը, որն արգելում է լրատվամիջոցներին մեջբերել անանուն աղբյուրների, սակայն ԶԼՄ-ների եւ Եվրոպայի խորհրդի՝ Եվրոպական միության մարդու իրավունքների մարմնի քննադատությունից հետո նրանք վերանայել են այն, որպեսզի լրատվամիջոցները իրավական պատասխանատվություն կրեն չպարզված աղբյուրներից հայտարարությունների համար»,- ասել է Մելիքյանը։ Այս միջոցն ուղղված է անանուն Telegram-ալիքների դեմ, որոնց երբեմն կասկածելի պնդումները հաճախ վերատպվում են ավանդական ԶԼՄ-ների կողմից:
Մելիքյանը ԼՊԿ-ին ասել է, որ ԶԼՄ-ների բեւեռացման եւ ապատեղեկատվության խնդիրները սրվել են 2020 թվականի պատերազմից հետո, «երբ նախորդ ռեժիմի հետ կապված ընդդիմադիր լրատվամիջոցները ճեղքել են օրինական լրագրության սահմանները»: Բայց նա նշել է, որ իշխանության կողմից ձեռնարկվող «ռեպրեսիվ» միջոցները առաջընթացի ճանապարհ չեն: Նա կողմ է հանդես գալիս լրատվամիջոցների ինքնակարգավորմանը` այնպիսի նախաձեռնությունների միջոցով, ինչպիսիք են ԶԼՄ-ների էթիկայի անկախ հայկական դիտորդական կենտրոնը եւ դրա էթիկայի կանոնները, որոնք ստորագրվել են տասնյակ լրատվամիջոցների կողմից, ինչպես նաեւ փաստերի ստուգման նախագծերի եւ մեդիագրագիտության բարձրացմանն ուղղված ջանքերի միջոցով:
Նավասարդյանը համաձայնում է` պնդելով, որ կառավարության գործողությունները կարող են միայն սրել լրատվամիջոցների բեւեռացումը: «Երբ ընտրովի արդարադատություն իրականացնելու այդքան թափանցիկ մտադրություն ունես,- ասել է նա,- դու երբեք ԶԼՄ-ների կարգավորման քաղաքակիրթ համակարգ չես ունենա»:
