2021 թվականը նշանավորվեց նոր միտումով՝ «մետատիեզերքների» ստեղծմամբ։ Այն բանից հետո, երբ Facebook-ը հայտարարեց իր անունը Meta-ի փոխելու մասին եւ հայտարարեց իր սեփական մետատիեզերքը ստեղծելու ծրագրերի մասին, սա դարձավ նոր թրենդ, որը, ըստ վերլուծաբանների կանխատեսումների, շատ շուտով կդառնա մեր կյանքի լուրջ եւ անբաժանելի մասը: Արդեն հիմա անշարժ գույքը, շքեղության պարագաները հսկայական գումարներով վաճառվում են մետատիեզերքներում: Մարկ Ցուկերբերգը կարծում է, որ մինչեւ տասնամյակի վերջը «մետատիեզերքում» մոտ մեկ միլիարդ մարդ կլինի:

Ի՞նչ է մետատիեզերքը

Այն սուպերհարթակ է, որը կմիավորի սոցիալական ցանցերը, առցանց խաղերն ու հավելվածները, որոնք ավելի հարմարավետ են դարձնում կյանքը մեկ թվային տարածքում՝ մեկ թվային տնտեսությամբ։

1992 թվականին Նիլ Սթիվենսոնը գրել է «Հեղեղ» վեպը։ Մետատիեզերքը, ինչպես սկզբնապես մտահղացել էր Սթիվենսոնը, նման էր վիրտուալ անշարժ գույքով եռաչափ թվային փողոցի, որտեղ օգտատերերի ավատարները կարող էին քայլել, զվարճանալ եւ բիզնեսով զբաղվել: Այն ղեկավարում էր Global Multimedia Protocol Group կոչվող ընկերությունը, որը վաստակում էր եռաչափ կիբեռտարածության հասանելիություն ապահովելով:

Անցյալ ամառ Facebook-ը «մետատիեզերքի» ստեղծման հատուկ թիմ ստեղծեց: Բոլորովին վերջերս հայտարարվեց, որ վիրտուալ եւ լրացուցիչ իրականության բաժնի ղեկավար Էնդրյու Բոսուորթը կդառնա գլխավոր տեխնիկական տնօրեն:

Իսկ ընդամենը մի քանի օր առաջ Facebook-ը հայտարարեց Եվրոպայում մետատիեզերքի վրա աշխատելու համար եւս 10 000 աշխատակից վարձելու պլանների մասին:

Facebook-ն արդեն մեծ ներդրումներ է կատարում վիրտուալ իրականության հետ կապված մշակումների, օրինակ՝ իր Oculus ականջակալների մեջ: Դրանք ավելի էժան են, քան մրցակիցներինը եւ, որոշ վերլուծաբանների կարծիքով, նույնիսկ վնասներ են բերում ընկերությանը։ Ընկերությունը նաեւ VR հավելվածներ է ստեղծում սոցիալական ցանցերի եւ աշխատանքի համար, այդ թվում նրանք, որոնք փոխգործակցում են իրական աշխարհի հետ:

«Մետատիեզերքը կօգնի բացել հասանելիությունը դեպի նոր ստեղծագործական, սոցիալական եւ տնտեսական հնարավորություններ: Եւ եվրոպացիները դա հենց սկզբից կձեւավորեն»,- ասվում է Facebook-ի հաղորդագրության մեջ։

Դեկտեմբերից Facebook սոցցանցի մետատիեզերքն այժմ բաց է ԱՄՆ բոլոր չափահաս բնակիչների համար: Horizon Worlds ծառայությունը վիրտուալ տարածք է, որտեղ մարդիկ փոխգործակցում են՝ կառավարելով եռաչափ ավատարները:

CNBC-ը հիշեցնում է, որ անցյալ տարվանից Horizon Worlds-ի մետատիեզերքը բետա-տարբերակում հասանելի է Oculus VR վիրտուալ իրականության առանձին սեփականատերերի ընտրության համար: Այժմ թվային տարածք առանց որեւէ հրավերի կարելի է մուտք գործել:

Սակայն Facebook-ը կամ Meta-ն միակ ընկերությունը չէ, որը մետատիեզերք է ստեղծում: Իրենց վիրտուալ աշխարհներն են ստեղծում ինչպես Microsoft-ի, Google-ի նման տեխնոհսկաները, այնպես էլ ավելի քիչ հայտնի ընկերությունները:

Microsoft-ը Meta վերանվանված Facebook-ի գլխավոր մրցակիցը դառնալու հայտ է ներկայացրել։ Ընկերությունն այսօր ներկայացրել է Mesh-ի 3D-ավատարներով իր վիրտուալ իրականության մեջ համատեղ աշխատանքի հարթակը:

Microsoft-ի մետատիեզերքը կենտրոնացած կլինի Microsoft Teams-ի համատեղ հեռահար աշխատանքի համար ծառայության շուրջ։ Մետատիեզերքի հիմնական տարրը՝ այս տարվա գարնանը առաջին անգամ ներկայացված Mesh ծառայությունը, թույլ է տալիս վիրտուալ (VR) եւ ընդլայնված (AR, վիրտուալ օբյեկտների պրոյեկցիա իրական աշխարհի լանդշաֆտի վրա) իրականության օգտագործմամբ ստեղծել եւ 3D ավատարների տեսքով այցելել վիրտուալ գրասենյակներ ու ցանկացած այլ տարածքներ: 2022 թվականին Mesh-ը կինտեգրվի Microsoft Teams-ում։

Mesh-ին հնարավոր կլինի միանալ VR տարբեր սարքերի, այդ թվում՝ Oculus ակնոցի միջոցով, որը թողարկվում է Facebook-ի կողմից։ Ինքը՝ Microsoft-ը, ի դեպ, ունի խառը իրականության սարքերի իր Hololens շարքը (այդպիսի ակնոցների հավաքածուի գինը սկսվում է 3000 դոլարից՝ հաշվի առնելով զեղչերը)։ Ի դեպ, օգտվողները նաեւ առանց հատուկ սարքերի կկարողանան մուտք գործել վիրտուալ գրասենյակ, այնուհետեւ նրանք ստիպված կլինեն բավարարվել 2D տարբերակով:

Մետատիեզերքը այն տեսքով, ինչպես այն պատկերացնում է լայն հասարակությունը՝ ֆուտուրիստական թվային աշխարհը, որտեղ մարդիկ տեղափոխել են իրենց ամբողջ «օֆլայն» կյանքը, դեռ հեռու է, ասել է Microsoft-ի գործադիր տնօրեն Սաթյա Նադելան: Բայց կորպորատիվ հաճախորդները այն արդեն հիմա են օգտագործում...

Մետատիեզերքը մարդկության անխուսափելի ապագան է

«Մետատիեզերքը մարդկության անխուսափելի ապագան է, դա առայժմ չյուրացված բաց տարածություն է, որը զարգանալու է»,- համոզված է ENCRY Foundation-ի համահիմնադիր Ռոման Նեկրասովը։

Մինչդեռ, Չինաստանում կտրուկ ավելացել է ընկերությունների թիվը, որոնք գրանցում են մետատիեզերքի հետ կապված բրենդներ։

Ինչպես տեղեկացրել է South China Morning Post-ը, մետատիեզերքի հետ կապված բրենդներ գրանցող ընկերությունների թիվը մեկ եռամսյակում ավելացել է ավելի քան 10 անգամ։ Եթե դեռեւս երեք ամիս առաջ մետատիեզերքի հետ կապ ունեցող ապրանքանշաններ էր գրանցել 130 ընկերություն, ապա անցած կիրակի օրվա տվյալներով դրանք արդեն 1360 էին, իսկ «մետաբրենդների» թիվը հասել է 8534-ի։

Սոցիալական ցանցերի չինական հսկան՝ Tencent Holdings-ը, ակնկալում է, որ Պեկինը թույլ կտա մետատիեզերքի վիրտուալ միջավայրի սերվիսներին աշխատել Չինաստանում, որ դրանք կհամապատասխանեն չինական օրենքներին, գրում է Reuters-ը։

Շուկայական արժեքի առումով չինական խոշորագույն Tencent ընկերությունը մետատիեզերքի մասին իր որոշ սկզբնական հրապարակային մեկնաբանություններում ողջունել է խաղային բիզնեսի հնարավորությունների պոտենցիալը, բայց խոստովանել է, որ մետատիեզերքի  չինական տարբերակը պետք է տարբեր լինի։

Բարբադոսը առաջին երկիրն է աշխարհում, որը բացել է թվային դեսպանություն Decentraland մետատիեզերական ընկերությունում։ Պետությունը համաձայնագիր է ստորագրել «հողամաս» ձեռք բերելու մասին։ Վիրտուալ դեսպանության բացումը նախատեսվում է 2022թ. հունվարին։

Սեուլի քաղաքային իշխանությունները  մտադիր են մտնել մետատիեզերք։ Հարավային Կորեայի մայրաքաղաքը հայտարարել է մետատիեզերքում հանրային տարբեր ծառայություններ եւ մշակութային միջոցառումներ հասանելի դարձնելու ծրագրի մասին։ Եթե ծրագիրը հաջող լինի, Սեուլի բնակիչները, դնելով վիրտուալ իրականության ակնոցները, կարող են այցելել վիրտուալ ռատուշա, որտեղ հնարավոր է ամեն ինչ՝ պատմական վայրեր այցելելուց մինչեւ քաղաքացիական բողոքի հանձնում։

Անձը չնշած մեկը գնել է վիրտուալ զբոսանավ, որը գոյություն ունի միայն մետատիեզերքում։ Վիրտուալ զբոսանավը վաճառվել է մոտավորապես 650 000 դոլարով, ինչն ամենամեծ չփոխհատուցվող թոքենն է, որը երբեւէ վաճառվել է The Sandbox մետատիեզերքում։ Ի դեպ, այդ նույն մետատիեզերքում անշարժ գույք է ձեռք բերել հայտնի ռեպեր Սնուպ Դոգը։

Decentraland մետատիեզերքում կատարվել է վիրտուալ անշարժ գույքի ձեռքբերման ռեկորդային գործարք։ Կանադական Tokens.com ներդրումային ընկերությունը, որը մասնագիտացած է ապակենտրոնացված ֆինանսների (DeFi) ոլորտում, ձեռք է բերել 116 վիրտուալ հողակտոր։ Գործարքի գումարը կազմել է 618 հազ. MANA թոքեն՝ մոտ 2,5 մլն դոլար արժողությամբ (գնման պահին)։ Գնված հողակտորները գտնվում են Fashion Street թաղամասում եւ օգտագործվելու են մետատիեզերքում նորաձեւ բրենդների աճող պահանջարկի բավարարման համար։

Morgan Stanley-ն կանխատեսում է լյուքս բրենդների վաճառք մետատիեզերքում։ Նորաձեւ եւ լյուքս բրենդների թվային պահանջարկը, ինչպես սպասվում է, կբարձրանա ներկայիս ցածր մակարդակներից եւ կհանգեցնի լրացուցիչ վաճառքների, որոնք կարող են հասնել 50 մլրդ դոլարի մինչեւ 2030 թվականը, կարծում են Morgan Stanley-ում։ NFT-ն (չփոխհատուցվող թոքեններ) եւ սոցիալական խաղերը կարող են ավելի քան 10 տոկոսով ընդլայնել շքեղ առարկաների ընդհանուր հասցեական շուկան ութ տարում եւ բարձրացնել ճյուղի շահույթը մոտավորապես 25 տոկոսով։

Նկատի ունենալով, որ Roblox-ի յուրաքանչյուր հինգերորդ գեյմեր թարմացնում է իր աքաունթները, մատնանշվում է, որ լյուքս բրենդներն ուսումնասիրում են համագործակցության մի շարք հնարավորություններ խաղային պլատֆորմների եւ մետատիեզերքի պլատֆորմների հետ։

Նաեւ նշվում է, որ Dolce & Gabbana-ի կողմից ինը NFT-ի վաճառքը 5,7 մլն դոլարով, չնայած մեծ չէ, բայց ընդգծում է շքեղության վիրտուալ եւ հիբրիդային առարկաների հսկայական պոտենցիալն առաջիկա տարիներին։

«Մենք ակնկալում ենք, որ մետատիեզերքի ստեղծումից կշահի ամբողջ սեկտորը, բայց մենք տեսնում ենք, որ փափուկ շքեղ բրենդները (պատրաստի հագուստ, կաշվե իրեր, կոշիկ եւ այլն) հատկապես լավ են դրսեւորվում կոշտ շքեղության (ոսկերչական իրեր եւ ժամացույցներ) համեմատ»։

Մետատիեզերքը կարող է սպառնալիք լինել մարդկության համար

Մետատիեզերքը կործանարար կլինի հասարակության համար՝ հենց որ իր իսկական ձեւն ստանա հաջորդ տասնամյակի ընթացքում։ Բայց մի քանի ընկերություններ կարող են մեծ շահ ունենալ նոր թվային էկոհամակարգից, կարծում է Jefferies-ի վերլուծաբան Սայմոն Փաուելը, գրում է Yahoo Finance-ը։ «Համավարակն արագացրեց տարբեր տեխնոլոգիաների ներդրումը։ Շատ մարդիկ ստիպված էին իրենց կյանքի էլ ավելի մեծ մասն անցկացնել ցանցում՝ հաղորդակցումից մինչեւ աշխատանք, կրթությունից մինչեւ զվարճություններ։ Այդ անցումը առցանց աշխարհին շարունակվելու է»։

Իր պարզագույն ձեւով մետատիեզերքը առցանց աշխարհ է, որը ներառում է լրացված իրականություն, վիրտուալ իրականություն եւ եռաչափ ավատարներ։ Կապված այն բանի հետ, թե ինչպես այդ աշխարհը կստանա իր ձեւը՝ ամեն բան կարող է կտրուկ փոխվել։

«Ամեն ինչի թվայնացումը կստեղծի նոր աշխարհ, որտեղ մենք բոլորս կկարողանանք մտնել եւ դուրս գալ։ Մետատիեզերքը կարելի է դիտարկել որպես թվային դարաշրջանի նոր պլատֆորմ։ Մենք դիտարկում ենք այն որպես նրա թաղանթ, որը կմիավորի այլ թվային պլատֆորմներ։ Այն չի փոխարինի ինտերնետին, այլ կկառուցվի դրա հիման վրա եւ, այլ տեխնոլոգիաների եւ ինտերֆեյսների համակցմամբ, թույլ կտա մեզ, ըստ էության, մտնել այնտեղ եւ, գուցե, ապրել այնտեղ»,- բացատրում է Փաուելը։

Սպասվում է, որ այդ վիրտուալ միջավայրը կփոխի ոչ միայն այն, թե ինչպես են մարդիկ փոխգործակցում ֆիզիկական աշխարհում, այլեւ այն, թե ինչպես ենք մենք աշխատում մյուսների հետ։

«Անգամ եթե  մետատիեզերքը համատեղ է այն իմաստով, որ եռաչափ պլատֆորմում կարող են լինել մի քանի մասնակից օգտատերեր, մենք ավելի քիչ պատճառներ ենք ունենալու ֆիզիկական փոխգործակցության համար։ Հետեւանքները, հավանաբար, լինելու են ավելի քիչ ընդհանուր ճաշկերույթները, հանրային արարողությունները, հանդիսությունները, երեկույթները եւ այլն։

Որքան ավելի ենք մենք հեռանում իրականությունից, այնքան ավելի շատ ենք զգում հուզական կաշկանդվածությունն ու օտարվածությունը։ Պակաս ինտերակտիվ ենք դառնում։ Պակաս մարդկային։ Առավելագույններն ավելի ցածր են, իսկ նվազագույնները՝ ավելի բարձր։ Իրականությունից երկարատեւ փախուստի ցանկացած ձեւ  կսազի ասվածին՝ լինեն թմրանյութերը, որոնք փոխում են գիտակցությունը, հեռուստատեսությունը, մոլեխաղերը, պոռնոգրաֆիան, թե, թվում է թե մետատիեզերքը։

Մենք տեսել ենք սրա նախնական տարբերակը հոգեկան առողջության ճգնաժամերի հետ կապված, որոնք համապատասխանում էին COVID-19-ի կարանտինին. դեպրեսիայի եւ տագնապի գրանցված դեպքերը կտրուկ աճեցին, երբ մենք մեկուսացանք մեկս մյուսից, չնայած տեխնոլոգիաները ձեռքներիս տակ էին։

Հաշվի առնելով այն, որ մարդկանց մեծ մասն արդեն չափից ավելի շատ է կախված էկրաններից, պետք է պատկերացնել, թե որքան ավելի հրապուրիչ կդառնա մետատիեզերքը, երբ զգացումները ավելի լիակատար դրսեւորվեն։ Հետեւանքները կարող են նշանակել էլ ավելի մեծ մեկուսացում, ինքնասպանություններ, խնդիրներ հոգեկան առողջության հետ կապված, վատ ֆիզիկական առողջություն. եւ այս ցանկը կարելի է շարունակել։

Հետեւաբար, մի՞թե հասարակությունը եւ պետական քաղաքականությունը չպետք է նախապատվությունը տան իրականությանը։ Իրականությունը պաշտպանելը չի նշանակում վերադառնալ ձիու եւ սայլակառքի ժամանակներին։ Դա նշանակում է, որ մենք կարող ենք նախապատվությունը տալ տեխնոլոգիաներից պատնեշվելուն, որոնք չեն նպաստում ազատության զարգացմանը եւ մարդու բարգավաճմանը, այլ սահմանափակում կամ նույնիսկ շնչահեղձ են անում նրան»,- գրում է The Hill-ը։ «Քանի որ մետատիեզերքի կիրառումը պարզապես փախուստ է իրականությունից, հասարակությունը պետք է դիմակայի դրան։ Եթե այն չի կարելի զարգացնել՝ աշխարհը չհասցնելով մինչեւ հետագա հարմարվողականության, այդ դեպքում մետատիեզերքը պետք է լրիվ հակառակը լինի։

Ինչ-որ մեկը կարող է ասել, թե ազատ շուկան պետք է գերակշռի եւ տեխնոլոգիաներն առաջ մղի։ Բայց ազատությունը կարող է գոյություն ունենալ այն դեպքում, եթե հիմնված է իրականության եւ ճշմարտության վրա։ Ո՞վ է ձեւավորելու մետատիեզերքի իրականությունը։ Արդյո՞ք նրանք լինելու են մի խումբ տեխնոլոգիական օլիգարխներ, որոնք վերահսկելու են գրախոսության «հողը» եւ կասկածի տակ են դնելու կոմերցիալիզմն՝ ի վնաս բովանդակային դիսկուրսի եւ երկխոսության։ Հաշվի առնելով պատնեշների բացակայությունը սոցիալական ցանցերի վնասակար ներգործությունից երեխաների պաշտպանության համար՝ որքանո՞վ ավելի վատը կլինի մետատիեզերքը։

Մարկ Ցուկերբերգի նախագիծը իրականի հետ վիրտուալ աշխարհի ձուլման մասին, որն ակտիվորեն առաջ է մղում Meta վերանվանված Facebook ընկերության ղեկավարը, կարող է սպառնալիք լինել մարդկության համար։ Այսպես է կարծում Google-ի նախկին ղեկավար Էրիկ Շմիդտը։ Նա համոզված է, որ իրականին մոտ մետա-աշխարհի ստեղծումը կհանգեցնի միլիոնավոր մարդկանց փախուստին իրականությունից՝ անկանխատեսելի հետեւանքներով։ Միեւնույն ժամանակ, այդ աշխարհը կկառավարի արհեստական ինտելեկտը, որի տրամաբանությունն ու որոշումները մարդու համար ակնհայտ չեն։

«Բոլորը, ովքեր խոսում են մետատիեզերքի մասին, խոսում են ներկա աշխարհից ավելի հրապուրիչ իրականությունների մասին. դրանցում դուք ավելի հարուստ եք, ավելի համակրելի, գեղեցիկ, ուժեղ, արագ,- ասել է նա։- Ուստի մի քանի տարի հետո մարդիկ կնախընտրեն ավելի շատ ժամանակ ծախսել ակնոցներով, մետատիեզերքի ներսում։ Իսկ ո՞վ է սահմանելու կանոնները»։

Շմիդտի խոսքով՝ արհեստական ինտելեկտի տեխնոլոգիան, որը Meta-ն օգտագործում է ալգորիթմների մեծամասնության աշխատանքի համար իր պլատֆորմներում, «հսկայական կեղծ աստված է», որը մարդու հետ մտնում է անառողջ, պարազիտային հարաբերությունների մեջ։ «Նա լինելու է ամենուրեք,- նախազգուշացնում է Google-ի նախկին տնօրենը։- Ինչպիսի՞ն է լինելու ներսում արհեստական ինտելեկտ ունեցող լավագույն ընկերը, հատկապես երեխայի համար։ Ինչպիսի՞ն է լինելու պատերազմը արհեստական ինտելեկտի կիրառմամբ։ Արդյո՞ք արհեստական ինտելեկտն ընկալում է իրականության այն ասպեկտները, որոնք հասանելի չեն մեզ։ Հնարավո՞ր է, արդյոք, որ արհեստական ինտելեկտը տեսնում է այն, ինչը մարդկությունը չի կարող հասկանալ»։

ՌԲԿ-ի, BBC-ի, The Bell-ի, HichTech+-ի, NEWS.am-ի, Вести-ի նյութերով