Եթե Google Images-ում մուտքագրեք «Ավստրալիայի մշակութային ժառանգություն» հարցումը, առաջին արդյունքների շարքում կարող եք տեսնել հսկայական քարե գլուխների լուսանկար, որոնք վեր են խոյանում կարմիր անապատի վրա։ Պատկերը թվում է հին քաղաքակրթության վկայություն։ Բայց նման վայր երբեք գոյություն չի ունեցել. դա գեներատիվ արհեստական բանականության աշխատանքի արդյունք է։

Գիտնականները զգուշացնում են, որ նման պատկերները ավելի լուրջ խնդրի ընդամենը մեկ օրինակն են։ Գեներատիվ ԱԲ-ն ոչ միայն կարող է ստեղծել համոզիչ, բայց հորինված պատմական սյուժեներ, այլև տարածել հին կեղծագիտական պատկերացումներ՝ միաժամանակ բնիկ ժողովուրդների գիտելիքները կտրելով նրանց մշակութային համատեքստից։

Գիտնականների հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Australian Archaeology ամսագրում։

Կեղծ հնագիտությունը գոյություն ունի դեռևս նեյրոցանցերի ի հայտ գալուց շատ առաջ։ Այն անցյալի մասին ենթադրությունները ներկայացնում է որպես գիտական փաստեր, թեև դրանք հաստատված չեն հուսալի ապացույցներով և չեն դիմանում գիտական մեթոդներով ստուգմանը։

Որպես օրինակ՝ հետազոտողները նշում են Մուի և Լեմուրիայի կորած մայրցամաքների մասին լեգենդները։ Նման քաղաքակրթությունների գոյության համար գիտական հիմքեր չկան, սակայն իբր Խաղաղ օվկիանոսում անհետացած խորհրդավոր բարձր զարգացած ժողովուրդների մասին պատմությունները շարունակում են տարածվել։

Նման գաղափարները կարող են անվնաս թվալ, բայց կեղծ հնագիտությունն ունի նաև ավելի մութ կողմ։ Անցյալում կեղծագիտական տեսությունները օգտագործվել են ռասիզմն ու մարդկանց անհավասար արժեքավորության մասին պատկերացումները հիմնավորելու համար։ Կեղծ հնագիտության ժամանակակից տարբերակները հաճախ բնիկ ժողովուրդների ձեռքբերումները վերագրում են ինչ-որ խորհրդավոր «օտարների»՝ հին այլմոլորակայինների, անհետացած քաղաքակրթությունների կամ անհայտ ռասաների։

Այդպես է տեղի ունենում, օրինակ, Ռապա Նուի կղզու մոայների դեպքում։ Հսկայական քարե արձանները ստեղծվել և տեղադրվել են պոլինեզիացիների կողմից, սակայն դրանք բազմիցս փորձել են վերագրել այլմոլորակայիններին կամ խորհրդավոր անհետացած քաղաքակրթություններին։ Նմանատիպ տեսություններ կան նաև Միկրոնեզիայի հին Նան Մադոլ քաղաքի և Արևմտյան Ավստրալիայի Գվիոն-Գվիոն ժայռապատկերների շուրջ։

Գեներատիվ ԱԲ-ն կարող է մեծացնել նման պատկերացումների տարածումը։ Նեյրոցանցը հնագիտական հետազոտություն չի իրականացնում և պատմական վարկածը չի ստուգում այնպես, ինչպես դա անում է գիտնականը։ Այն վերլուծում է տվյալների հսկայական զանգվածներ և դրանց հիման վրա ստեղծում տեքստի կամ պատկերի ամենահավանական շարունակությունը։ Այդ պատճառով ճշմարտանման հորինվածքը կարող է ներկայացվել նույնպիսի վստահությամբ, ինչպես հավաստի փաստը։

Կա նաև մեկ այլ խնդիր։ Գեներատիվ ԱԲ-ի համակարգերը ուսուցանվում են համացանցից վերցված նյութերով, որոնց մեջ հայտնվում են նաև բնիկ ժողովուրդների գիտելիքները։ Ընդ որում, այդ գիտելիքները կարող են հավաքվել և օգտագործվել առանց համապատասխան համայնքների համաձայնության, առանց հեղինակության նշման և առանց դրանց հետագա կիրառման նկատմամբ վերահսկողության։

Բնիկ ժողովուրդների համար բնության, լանդշաֆտի, պատմության և մշակույթի մասին գիտելիքները պարզապես տեղեկությունների հավաքածու չեն։ Դրանք կապված են կոնկրետ տարածքների, համայնքների և գիտելիքների փոխանցման կանոնների հետ։ Երբ ԱԲ-ն դրանք վերածում է անձնազուրկ տեղեկատվության, այդ համատեքստը կորչում է։

Հետազոտողները շեշտում են, որ լուծումը չի կարող լինել պարզապես գիտական տվյալների փակումը։ Ընդհակառակը, հավաստի տեղեկատվության հասանելիությունը անհրաժեշտ է կեղծ գիտության դեմ պայքարելու համար։

Սակայն բնիկ ժողովուրդների գիտելիքները հրապարակելիս անհրաժեշտ է ստանալ համապատասխան համայնքների համաձայնությունը և պահպանել նրանց իրավունքը՝ որոշելու, թե ինչպես են այդ գիտելիքները մեկնաբանվում և օգտագործվում։

Գիտնականներն առաջարկում են բնիկ ժողովուրդների իրավունքները հաշվի առնել արդեն հետազոտություններ անցկացնելիս, նյութեր հրապարակելիս և ԱԲ ուսուցանելիս։

Նրանց կարծիքով, գիտական ամսագրերն ու տվյալների պահոցները պետք է ստուգեն համայնքների համաձայնության առկայությունը համապատասխան տեղեկատվության հրապարակման և օգտագործման համար։