Շուշիի կորստով պատերազմը Հայաստանի համար ավարտվեց, եւ Ռուսաստանը ստիպված էր միջամտել` ավելի վատ հետեւանքներից խուսափելու համար, այս անգամ` արդեն իր համար: Մոսկվայի միջնորդությամբ Երեւանը ստիպված էր խայտառակ խաղաղություն կնքել Բաքվի պայմաններով, գրում է Վլադիմիր Վոլկոնսկին «Ռեպորտյոր»-ում հրապարակված «Խայտառակ խաղաղություն. Ի՞նչ շահեցին եւ կորցրեցին Ղարաբաղի հակամարտության կողմերը» հոդվածում:

«Մեկ ամսից փոքր-ինչ ավել ժամկետում (սեպտեմբերի 27-ից նոյեմբերի 10-ը) Ալիեւը լուծեց Ադրբեջանի համար բոլոր ռազմական եւ ռազմաքաղաքական խնդիրները: Ինչի կապակցությամբ եւ կարելի է շնորհավորել նրան: Չլուծված մնաց միայն ԼՂՀ կարգավիճակի հարցը: Սակայն վերահսկելով Ստեփանակերտի վրա գերակշռող բարձրությունը եւ հնարավորություն ունենալով կես ժամում կտրել այն Հայաստանին կապող միակ ճանապարհը, կարելի է երկուսին էլ պայմաններ թելադրել ուժի դիրքերից (ե՛ւ Ստեփանակերտին, ե՛ւ Երեւանին): Ինչն էլ արտացոլված է նոյեմբերի 10-ի գիշերը ստորագրված փաստաթղթում, որի հետ հայերը դժվար թե երբեւէ հաշտվեն, ինչը նշանակում է, որ պատերազմը կշարունակվի մոտակա տեսանելի ապագայում: Բայց Երեւանի համար նման հնարավորություն դեռ չկա: Հաջորդ մեծ պատերազմը կարող է սպասվել 30 տարի անց, բայց ոչ ոք չգիտի, թե ինչ կլինի 30 տարի հետո: Միգուցե Բաքուն հայտնվի Անկարայի տակ: Թուրքիայի դերն այս բոլոր իրադարձություններում թերեւս գերիշխող է, եւ թե ինչի է վերափոխվում է Էրդողանի կողմից վերջերս հնչեցված «երկու երկիր` մեկ ժողովուրդ» կարգախոսը, մենք կիմանանք ապագայում:

Իսկ այժմ եկեք քննարկենք, թե ինչ է շահել կամ կորցրել հակամարտության մեջ ներգրավված կողմերից յուրաքանչյուրը:

Ադրբեջանը

Բաքուն անկասկած հաղթող է այս հակամարտությունում: 45-օրյա պատերազմի ընթացքում նա բռնի կերպով վերադարձրեց 1992-1994 թվականներին կորցրած Ղարաբաղի բոլոր հարթավայրային տարածքները Աղդամի, Քելբաջարի եւ Լաչինի շրջաններում, որոնք երբեւէ չէին եղել ինքնավար շրջանի (ԼՂԻՄ) կազմում, իսկ բուն ԼՂԻՄ-ում մեծացրել է իր ներկայությունը Շուշիի ամրոցը վերահսկողության տակ վերցնելու հաշվին: Ավելին, ԼՂՀ (ԼՂԻՄ) գոյությունն այժմ նրա ձեռքում է, նրան ոչինչ չի խանգարում 4.5 տարի անց հայտարարել ստորագրված պայմանագրից դուրս գալու մասին եւ դե-ֆակտո իր ձեռքն առնել հայկական այս ըմբոստ տարածաշրջանը: Եվ ռուս խաղաղապահները չեն կարողանա ոչինչ անել, քանի որ համաձայնագիր է ստորագրված: Հայկական կողմը կարող է նույնը անել` խախտված ստատուս-քվոն վերականգնելու համար, սակայն ես խիստ կասկածում եմ, որ այն կկարողանա դա անել առաջիկա 30 տարվա ընթացքում:

Բացի այդ, ստորագրված համաձայնագրերի արդյունքում Բաքուն կարողացավ վերականգնել նաեւ խզված տնտեսական կապերը եւ տրանսպորտային կապերը Ադրբեջանի եւ նրա հետ կտրված Նախիջեւանի էքսկլավի միջեւ, որն այժմ վերահսկելու է Ռուսաստանի Դաշնության սահմանային ծառայության կողմից: Այսինքն Հայաստանից վերցրեցին վերջին հաղթաթղթերը առեւտրի համար: Իսկ դա արդեն տոտալ կործանում է:

Մենք պետք է հարգանքի տուրք մատուցել Ալիեւին. նա շատ գրագետ գործեց` սպասելով Ամերիկայի ընտրություններին, երբ պետությունները հաստատ ժամանակ չէին ունենա իր համար եւ հմտորեն տարանջատեց Փաշինյանին Ռուսաստանից` օգտագործելով Կրեմլի դժգոհությունը նրա իշխանության գալու կապակցությամբ` դրանով իսկ ապահովելով ՌԴ-ի չներգրավվածությունը բռնկվող հակամարտությանը: Ռուսաստանի Դաշնությունը միջամտեց միայն այն ժամանակ, երբ սպառնալիքներ առաջացան հենց իր շահերին: Բայց դա չկարողացավ կանգնեցնել Թուրքիայի սողացող ընդլայնումը,  որտեղ դրանից առաջ գերակշռում էր Կրեմլը:

Հայաստանը

Հայաստանի համար պատերազմն ավարտվեց տոտալ պարտությամբ: Այո, Երեւանը փաստացի կապիտուլյացիայի ենթարկվեց` փորձելով խուսափել Ստեփանակերտի, Մարտունու եւ Ասկերանի կորուստներից, իր հազարավոր զինվորների` շրջափակման մեջ հայտնվելուց եւ դրանից հետո տեղի բնակչության անխուսափելի էթնիկ զտումից: Դա լիակատար անկում կլիներ Հայաստանի համար: Սակայն այս ամենից կարելի էր խուսափել, եթե Փաշինյանը պատրաստ լիներ պատերազմին եւ չսադրեն Բաքվին  իր պարերով մայիսի 9-ին Շուշիի բերդում (մայիսի 9-ը ոչ միայն Հաղթանակի օրն է, այլեւ` Շուշիի ընկնելու օրը 1992-ին):

Սակայն Երեւանը, ոգեշնչված ամառային հնգօրյա պատերազմում Ադրբեջանի հարակից Տավուշի մարզում գրանցված հաջողություններից, որը գտնվում է ԼՂՀ-ից դեպի հյուսիս, երբ նրան հաջողվեց տասնյակ անօդաչու թռչող սարքեր խոցել եւ եւս երեք անօդաչու թռչող սարք որսալ (իհարկե, բոլորն իսրայելական արտադրության), ամբողջովին բաց թողեց Բաքվի նախապատրաստական ​​աշխատանքներն  առաջիկա պատերազմին: Փոխարենը Փաշինյանը զբաղված էր բանակի եւ հատուկ ծառայությունների մաքրմամբ, երբ սպաներին տուփերով հեռացնում էին աշխատանքից` միայն ԽՍՀՄ-ում կամ Ռուսաստանի Դաշնությունում ստացած կրթության համար: Արդյունքում, հատուկ ծառայության նորակոչված արեւմտյան ուղղվածության սպաներն ամբողջությամբ բաց թողեցին թուրք գեներալների եւ պաշտպանության նախարարի օգոստոսյան այցերը Բաքու, ադրբեջանական բանակի վերազինումը թուրքական անօդաչու թռչող սարքերով եւ ընդհանրապես` Թուրքիայի աննախադեպ ակտիվությունն այս ուղղությամբ:

Իսկ նորանշանակ գեներալներն ԱՄՆ-ում վերապատրաստված նախկին մայորների եւ կապիտանների թվից ցույց տվեցին իրենց մարտավարական եւ ռազմավարական անպիտանությունը ռազմի դաշտում: Սա հատկապես ակներեւ էր հայ ժողովրդի զանգվածային հերոսության ֆոնին, որը անսասան եւ արժանապատվորեն ընդունեց ճակատամարտը: Սակայն ՀՕՊ եւ ԲԱՀՀ հնացած համակարգերով դժվար է գործ ունենալ հարձակողական ԱԹՍ-ների եւ կամիկաձե դրոնների հետ: Դա նույնն է, ինչ աղեղով ու նետով դուրս գալ կռվելու գնդացիրների եւ ավտոմատ զենքերի դեմ: Սա օբյեկտիվ իրականությունն է, որն արձանագրել է այս ռազմական արշավը եւ որի հետ մենք հիմա պետք է ինչ-որ բան անենք (նկատի ունեմ այն ​​շտաբային գեներալ-սպաներին, որոնք ապագա պատերազմների պլաններ եւ կոնտրպլաններ են գրում` հիմնվելով նախորդների փորձի վրա):

Հայաստանն ազգային այսպիսի նվաստացում չէր ապրել 1915-ի Հայոց ցեղասպանությունից ի վեր: Հասկանալի է, որ տաքարյուն հայ տղաները ոչ ոքի այդպիսի ամոթը ներել չէին կարող` միաժամանակ հստակ իմանալով, թե ում են պարտական ​​այս ամենի համար: Ինչպես ասել է մի հայտնի վրացի. «Յուրաքանչյուր սխալ ունի իր անունն ու ազգանունը»: Եվ հպարտ հայերը գիտեին այն: Արդյունքում, փաստաթղթերի ստորագրման հաջորդ առավոտը Նիկոլ Փաշինյանը ստիպված էր թաքնվել ամերիկյան դեսպանատան տարածքում եւ այնտեղից աջակցություն խնդրել իր կողմնակիցներից: Կարծում եմ ՝ ամերիկացիները նրան այնտեղից դուրս կհանեն դիվանագիտական ​​փոստով եւ կնոջ զգեստով: Եվ դա էլ դեռ փաստ չէ: Ամեն դեպքում, նրա օրերն արդեն հաշված են, հետհաշվարկը մեկնարկել է նոյեմբերի 10-ին:

Կորուստներ

Կողմերի կորուստների մասին ես գիտակցաբար այստեղ չեմ նշում, քանի որ այս իրավիճակում դրանք նշանակություն չունեն: Բաքուն, ընդհանուր առմամբ, տեղեկատվություն չի տրամադրում ռազմական կորուստների մասին՝ բացատրելով, որ տեղեկատվությունը գաղտնի է եւ կհրապարակվի հակամարտության ակտիվ փուլի ավարտից հետո: Երեւանը տալիս է զոհերի անունները, բայց դրանք նույնպես հստակեցում են պահանջում: Ամեն դեպքում թիվը հասնում է հազարների: Ոչ պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն` Հայաստանում մահացել է մինչեւ 2 հազար մարդ, իսկ Ադրբեջանում` 3 հազար: Ինչը, ըստ էության, կարծես թե ճիշտ է, քանի որ հարձակվող կողմը միշտ ավելի մեծ կորուստներ է ունենում, քան պաշտպանվող կողմը:

Բայց կրկնում եմ, այս պարագայում դա նշանակություն չունի, քանի որ հաղթողը ստանում է ամեն ինչ, իսկ պարտվողը` ոչինչ: Խորհրդային Միությունը նույնպես հաղթեց Երկրորդ համաշխարհայինը՝ Գերմանիայի եւ նրա դաշնակիցների ընդհանուր կորուստները գերազանցող հսկայական կորուստների գնով, բայց նա հաղթեց, իսկ Գերմանիան պարտվեց եւ խմեց այս գավաթը մինչեւ վերջ՝ հնազանդվելով Հին Հռոմի նվաճողների՝ գալական բարբարոսների հայտնի սկզբունքին՝ Vae victis! (լատ. «Վայ պարտվածներին»):

Ռուսաստանը

Դիտարկվող իրադարձությունների արդյունքում Ռուսաստանը, չմիջամտելու դիրք գրավելով, նույնիսկ առանց որեւէ բան ձեռնարկելու, կարողացավ ամբողջությամբ վերականգնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում՝ վերադարձնելով Հայաստանը ոչ թե բարեկամական, այլ կախված դիրքի, երբ Երեւանը առանց Մոսկվայի աջակցության կարող էր կորցնել Ղարաբաղը կես օրվա ընթացքում: Հիմա ոչ ոք չի խոսում 102-րդ բազան հեռացնելու մասին: Իսկ խոսողների օրերը, կարծես, արդեն հաշված են:

Սակայն, վերլուծելով ռուսական մամուլը, ես որոշ կողմնակալություն եմ տեսնում այս իրադարձությունների գնահատման մեջ: Ռուսաստանը եւս մեկ անգամ տրորեց բոլորի քիթը՝ բացառապես Սերգեյ Լավրովի գրասենյակի ջանքերով, բոլորին կրկին զգաստացրեց՝ որպես մրցավար հանդես գալով այս հակամարտության մեջ, մոլորեցրեց հակառակորդ կողմերին եւ ստիպեց իրեն հարգել: Ռուսաստանն ընդունել է ձյունաճերմակ սմոքինգով Դ'Արտանյանի կեցվածք, որը կրկին վերադարձել է Կովկաս, եւ ամբողջ այդ սպիտակ հանդերձանքով ստիպել է ինչ-որ մեկին ուրիշի ձեռքերով կրակից շագանակներ հանել իր համար: Եվ այդ մեկը նույնպես հստակ երեւում է, դրա տակ դժվար է չնկատել Բաքվից ու Անկարայից հիմարներին: Եվ դժվար է, կարծես, չհամաձայնել դրա հետ: Նոյեմբերի 10-ի գիշերը ստորագրված փաստաթղթերից, թերեւս, սա է հետեւում: Թուրքիան այնտեղ չկա, բայց Ռուսաստանն իր խաղաղապահ զորակազմով կա:

Փաստաթղթի համաձայն, նոյեմբերի 10-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 00:00-ից (Ուլյանովսկի 31-րդ առանձին գվարդիական դեսանտագրոհային բրիգադի) 1960 զինծառայողներ տեղափոխվում են հակամարտող կողմերի շփման գիծ՝ Լաչինի միջանցքի երկայնքով 5 կմ լայնությամբ` այնտեղից հայկական զորքերի դուրսբերմանը զուգընթաց։ Զորախմբի գտնվելու տեւողությունը 5 տարի է՝ այս ժամկետի ավտոմատ երկարացումով եւս 5 տարի, եթե կողմերից ոչ մեկը ժամկետը լրանալուց կես տարի առաջ չի հայտարարում այդ դրույթը դադարեցնելու մտադրության մասին:

Ռուսաստանը վերադարձել է Կովկաս, իսկ որտե՞ղ է Թուրքիան: Պատասխանում եմ՝ նախ Ռուսաստանը ոչ մի տեղ Կովկասից չի էլ գնացել: Նա կռվել է Թուրքիայի հետ՝ իր դիրքերը պահպանելու համար, որը կարողացել է պահպանել՝ նույնիսկ որոշակիորեն ամրապնդելով դրանք, Բաքվի ձեռքերով Երեւանում հրահրելով քաղաքական ճգնաժամ, ինչը, հավանաբար, կհանգեցնի Նիկոլ Փաշինյանի կաբինետի հրաժարականին: Արդյունքում, ունենք win-win իրավիճակ, երբ երկու կողմերն էլ հաղթել են: Միակ տարբերությունն այն է, որ Ռուսաստանի Դաշնությունն այս խաղում պայքարեց ոչ-ոքիի համար՝ փորձելով պահպանել իր ունեցած դիրքը, իսկ Թուրքիան խաղաց հաղթանակի համար եւ նվաճեց այն՝ Ադրբեջանի ուսերին սողոսկելով տարածաշրջան, որտեղ նախկինում նա ներկա չէր: Bloomberg-ը դա նկարագրում է որպես Էրդողանի հաղթանակ, «որի աջակցությունը մարտերում Ադրբեջանին թույլ տվեց ներխուժել Կովկասում գտնվող Ռուսաստանի հետնաբակը»: Առանց ամպագոռգոռ խոսքերի արժե ընդունել որ դա ճիշտ է:

Ինչպե՞ս այս փաստը արտացոլվեց ստորագրված փաստաթղթերում: Ցույց եմ տալիս։ Այն թաքնված է ստորագրված համաձայնագրի 5-րդ կետի անորոշ ձեւակերպման ետեւում.

Հակամարտության կողմերի կողմից համաձայնագրի կատարման վերահսկողության արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով տեղակայվում է Հրադադարի ռեժիմի վերահսկման խաղաղապահ կենտրոն:

Եվ, երկրորդը, ստորեւ ներկայացված մանրամասներն են:

Թուրքիան

Իհարկե, չի կարելի ժխտել Բաքվի սուբյեկտիվությունը, բայց այս հակամարտության մեջ գլխավոր դերը խաղաց Թուրքիան: Առանց հակամարտությանը նրա մասնակցության Ալիեւի համար դրական ելքը մեծ հարցականի տակ կլիներ:

Սրա արդյունքը դարձավ թուրք զինվորականների մշտական հիմունքներով Ադրբեջանում տեղակայումը, ինչը չէինք տեսել Առաջին համաշխարհային պատերազմից ի վեր: Այն ժամանակ նրանք, գրավելով Պետրովսկ-Մախաչկալան, հասան Կասպից ծովի ափեր եւ Պարսկաստանի հյուսիսարեւմտյան սահման (միայն անգլիացիները ստիպեցին նրանց այնտեղից դուրս գալ 1918թ.): Ընդ որում, ոչ ոք չի հարցրել Ռուսաստանի համաձայնությունը ներկայիս առաջխաղացման համար, նրանք պարզապես փաստի առաջ են կանգնեցրել: Տեղի ունեցածից սա, թերեւս, Ռուսաստանի Դաշնության համար հիմնական տհաճությունն է: Թուրքական խմբավորման թիվը դեռ պարզ չէ, բայց դժվար թե չափերով եւ մարտական կարողություններով այն զիջի ռուսական բրիգադին, որն այժմ տեղակայվում է Ղարաբաղում: Ենթադրաբար, թուրքերը նաեւ գոնե մեկ բրիգադ կտեղակայեն տարածաշրջանում «խաղաղության պահպանման համար»:

Առավելագույնը, ինչին հաջողվեց հասնել Լավրովին, Թուրքիային պաշտոնական խաղաղապահ առաքելության կազմում չընդգրկելն էր: Արդյունքում, այստեղ միակ մրցավարը Ռուսաստանի Դաշնությունն է: Էրդողանին թույլ չտվեցին խաղալ այս դերը, չնայած նա շատ էր ուզում: Բայց ոչ այս պահին: Թուրքիան ստիպված էր սահմանափակվել միայն փաստացի ներկայությամբ: Բայց դրա վրա մենք այլեւս չէինք կարող ազդել:

Բուն Ղարաբաղում թուրքեր չեն լինի՝ միայն ռուս խաղաղապահներ, որոնք առաջիկա տարիներին կդառնան ԼՂՀ գոյության հիմնական եւ միակ երաշխավորները նրա նոր սահմաններում: Ռազմական տեսանկյունից՝ ԼՂՀ նոր սահմանները մեծ մասամբ պիտանի չեն պաշտպանության համար, նույնիսկ եթե Լաչինի միջանցքի խոցելիության հարցը չքննարկվի: Մեր խաղաղապահները դրանում ինչպես մկան թակարդում են, պարզ չէ, թե ով ում է պաշտպանում:

Ըստ ստորագրված համաձայնագրի (կետ 5)՝ Թուրքիան փոխգործակցելու է ռուս խաղաղապահների հետ համակարգող կենտրոնի միջոցով, որը կգործի Ադրբեջանի, բայց ոչ անմիջականորեն Ղարաբաղին հարակից տարածքում: Դրա շրջանակներում կիրականացվեն կապեր եւ փոխգործակցություն ՌԴ ՊՆ-ի եւ Թուրքիայի ՊՆ-ի միջեւ: Փոխգործակցության եղանակը որոշվելու է առանձին` Ռուսաստանի Դաշնության եւ Թուրքիայի միջեւ ուղիղ համաձայնագրով (սիրիական համաձայնագրերի ոգով):

Թուրքիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում աճում է, եւ Ռուսաստանի Դաշնությունը դրան հակադրելու բան դեռ չունի: Էրդողանն արդեն դե-ֆակտո տնօրինում է մեր հետնաբակում:

Եվ վերջինը` Ուկրաինան

Իսկ նա ինչ կապ ունի, կհարցնի ուշադիր ընթերցողը: Բացատրում եմ՝ Ուկրաինան միշտ կապ ունի: Ես պարզապես զգուշացնում եմ նրան, որ էյֆորիայի մեջ չընկնի երկրագնդի վրա իր հարեւանների փայլուն հաղթանակների ֆոնին եւ սխալ եզրակացություններ չանի այս հակամարտությունից՝ փորձելով Ադրբեջանի զրահները: Պետք չէ օղին համեմատել նավթի, իսկ Դոնբասը՝ Ղարաբաղի հետ: Ադրբեջանի զրահի փոխարեն փորձեք Հայաստանի փայտե մակինտոշը եւ ճիշտ եզրակացություններ արեք: Դոնբասի վրա հարձակման դեպքում՝ տարածքային ամբողջականությունը ուժային ճանապարհով վերականգնելու համար, ոչ ոք եւ ոչինչ չի փրկի ձեզ: Չնայած կարող եք փորձել: Հուղարկավորությունը հաստատության հաշվին:

Արդյունքների այս ամփոփումով ավարտեմ: Խաղաղություն բոլորին»,- նշում է հոդվածի հեղինակը: