Համակարգողները, որոնք ուսումնասիրում են Եվրոպայում մասոնության հսկայական պատմական արխիվը, որը նացիստները հավաքել են պատերազմի տարիներին հակամասոնական մաքրումների (чистка) ժամանակ, կարծում են, որ դեռեւս գաղտնիքներ կան, որոնք պետք է բացահայտվեն:

Կանանց մասոնական օթյակների ծանոթությունից մինչեւ փակ արարողությունների ժամանակ օգտագործվող երաժշտական ​​պարտիտուրները, արեւմտյան Լեհաստանի համալսարանական հին գրադարանում պահվող գանձարանն արդեն լույս է սփռել քիչ հայտնի պատմության վրա: Բայց դեռ շատ աշխատանք կա կատարելու՝ ուսումնասիրելու համար բոլոր 80000 իրերը, որոնք թվագրվում են 17-րդ դարով եւ մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը:

«Սա Եվրոպայի ամենամեծ մասոնական արխիվներից մեկն է: Այն դեռ գաղտնիքներ է պահում»,- AFP-ին հայտնել է համակարգող Յուլիանա Գրաժինսկայան՝ խոսելով մի հավաքածուի մասին, որը սկսել են ուսումնասիրել տասնամյակներ առաջ եւ որը պահվում է Պոզնանի UAM գրադարանում:

Մասոնները դարձել են 1930-ականների ռեժիմի դավադրության տեսությունների առարկա: Նրանց համարվում էին ազատական ​​մտավորականներ, որոնց գաղտնի շրջանակները կարող էին դառնալ ընդդիմության կենտրոններ: 

Օթյակները ցրվել են, նրանց անդամներին նետել են բանտերը եւ սպանել ինչպես Գերմանիայում, այնպես էլ այլ վայրերում, որտեղ եղել են նացիստական զորքերը:

Հավաքածուն հավաքվել է Հենրիխ Հիմլերի հրամանով եւ բաղկացած է նացիստների կողմից գրավված եվրոպական մասոնական օթյակների բազմաթիվ փոքր արխիվներից։

Հետազոտողներն այն համարում են արժեքավոր պահեստ ամբողջ Եվրոպայում օթյակների ամենօրյա գործունեության պատմության համար՝ տոնակատարությունների ճաշացանկից մինչեւ ուսումնական տեքստեր:  

«Նացիստներն ատում էին մասոններին», - AFP-ին ասել է Անջեյ Կարպովիչը, ով երեք տասնամյակ ղեկավարում է հավաքածուն:

Ըստ նրա՝ նացիստական ​​գաղափարախոսությունն իր էությամբ «հակամասոնական» էր՝ իր հակաինտելեկտուալ եւ հակաէլիտար միտումներով։

Գրադարանը ցուցադրում է մի քանի ընտրված իրեր, այդ թվում՝ մասոնական ամենավաղ սահմանադրության առաջին հրատարակությունը, որը գրվել է 1723 թվականին՝ Անգլիայում առաջին օթյակի հիմնադրումից վեց տարի անց: