Ադրբեջանցի փորձագետները քննարկում են և անհրաժեշտ համարում թուրք-ադրբեջանական միացյալ զորամիավորման ստեղծումը: Մասնավորապես` Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Զահիդ Օրուջը Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանություններին կոչ է արել ստեղծել թուրք-ադրբեջանական զորամիավորում: Այս թեմայի շուրջ զրուցեցինք ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող, թուրքագետ Լևոն Հովսեփյանի հետ:

Ինչպե ՞ս  կմեկնաբանեք  ադրբեջանցի  փորձագետների  կողմից թուրք-ադրբեջանական  միացյալ զորամիավորման  ստեղծման  անհրաժեշտության  մասին  կոչերն  ու  քննարկումները:

Նախ հարկ է նշել, որ նման կոչեր կամ նման քննարկումներ նախկինում էլ են եղել, և սա նորություն չէ: Թուրք-ադրբեջանական միացյալ զորամիավորման ստեղծման մասին քննարկումներն սկսվեցին հատկապես վերջին շրջանում ադրբեջանաիրանական լարված հարաբերությունների ֆոնին: Թուրք-ադրբեջանական ռազմական համագործակցությունն ընդհանրապես ու միացյալ զորամիավորման ստեղծումը Ադրբեջանի ռազմական ու քաղաքական շրջանակների կողմից դիտվում է որպես հակակշիռ Ռուսաստանին, Իրանին և Հայաստանին. այսինքն` դա ուղղված է այդ երեք երկրների դեմ: Հասկանալի է, որ հատկապես Իրանի հետ իր բարդ ու լարված հարաբերություններում Ադրբեջանի համար Թուրքիան հանդիսանում է գլխավոր դաշնակիցը: Եվ այդ առումով Ադրբեջանի համար դա լավագույն տարբերակն է: Հատկապես Իրանի վերջին զգուշացումը Ադրբեջանին` Թուրքիայի հետ վիզային ռեժիմը վերացնելու հետ կապված և Նախիջևանի հետ ցամաքային սահմանի փակման սպառնալիքը լուրջ անհանգստություն է առաջացրել Ադրբեջանում և Թուրքիայում: Բացի այդ, թուրք-իրանական հարաբերություններն էլ այսօր գտնվում են ոչ բարիդրացիական մթնոլորտում և խորքային առումով բավական լարված են:

Հնարավոր  համարու՞մ  եք  նման   հարցի  քննարկումը  երկու  երկրների  կառավարությունների  միջև  և որքանո՞վ  է  հավանական  նման  զորամիավորման  ստեղծումը:

Հարկ է նաև ընդգծել, որ այդ զորամիավորման ստեղծման անհրաժեշտության հարցը ադրբեջանցի փորձագետների կողմից բարձրաձայնվեց հատկապես վերջերս Գաբալայում կայացած Թուրք-ադրբեջանական բարձր մակարդակով ռազմավարական խորհրդի նիստից հետո, որտեղ ի թիվս այլ հարցերի, քննարկվել են նաև երկկողմ ռազմական համագործակցության հարցերը: Չի բացառվում, որ միացյալ զորամիավորման ստեղծման հնարավորության մասին խոսվել է հենց այդ շրջանակում:

Երկու երկրների միջև իրավական առումով դա որևէ խնդիր չէ, քանի որ ռազմական ոլորտում երկու երկրների միջև իրավապայմանագրային բազան դրա հնարավորությունը տալիս է: Այսինքն՝ այս առումով ոչ մի խնդիր չկա: Առավելապես խնդիրը աշխարհաքաղաքական հարթությունում է, քանի որ նման զորամիավորումների ստեղծման պարագայում Թուրքիան և հատկապես Ադրբեջանը լուրջ խնդիրներ կունենան առաջին հերթին Ռուսաստանի ու Իրանի հետ: Ուստի, Ադրբեջանը ստիպված է հաշվի նստելու այդ գործոնների հետ:

Ինչպես  նշեցիք,  նախկինում  եղել  են  նման  կոչեր  կամ  քննարկումներ,  կմանրամասնեք:

Ժամանակ առ ժամանակ շոշափվել և բարձրաձայնվել է հատկապես Ադրբեջանում Թուրքիայի ռազմաբազայի ստեղծման անհրաժեշտության հարցը: Նման քննարկումներն ավելի ինտենսիվ բնույթ ստացան հատկապես 2010 թ. օգոստոսին Թուրքիայի ու Ադրբեջանի միջև Ռազմավարական գործընկերության ու փոխօգնության մասին համաձայնագրի ստորագրման շրջանում: Ադրբեջանցի փորձագետները հարց էին բարձրացնում Ադրբեջանում Թուրքիայի ռազմաբազայի հիմնման անհրաժեշտության մասին` որպես հակակշիռ Հայաստանում ռուսական ռազմաբազայի: Ադրբեջանցի վերլուծաբաններն ու քաղաքագետները բարձրաձայնում էին, որ Թուրքիան Կարսի պայմանագրի շրջանակներում` հատկապես Նախիջևանի անվտանգության ապահովման հետ կապված, պարտականություններ ունի և որ Թուրքիան Նախիջևանի անվտանգությունն ու Ադրբեջանի ունիտար կառուցվածքը պաշտպանող առաջին երկիրն է, և այդ պատճառով էլ Նախիջևանում թուրքական ռազմական բազայի հիմնման համար թուրքական կողմը բանակցություններ էր վարում: Ադրբեջանցի ռազմական փորձագետ Ու. Ջաֆարովն էլ չէր հերքում Նախիջևանում թուրքական ռազմաբազայի ստեղծման հնարավորությունը: Քաղաքագետ Ռ. Մուսաբեկովը, Նախիջևանում թուրքական ռազմաբազայի ստեղծումը բավական ռեալ էր համարում` նշելով, որ այդ բազայի ստեղծումը հայկական կողմին կստիպի լրջորեն մտածել Նախիջևանում տեղակայված կորպուսի կողմից պաշտպանվելու մասին, և չի կարող լիարժեքորեն զորքերը կենտրոնացնել Լեռնային Ղարաբաղում: Հարկ է նշել, որ Ադրբեջանն ամեն կերպ ցանկանում է մեծացնել Թուրքիայի ռազմական ներկայությունն ինչ-ինչ ձևաչափերով հատկապես Նախիջևանում:

Կա՞ն  փաստեր  Նախիջևանում  Թուրքիայի  ռազմական  ազդեցության  վերաբերյալ:

 Իհարկե: Դեռևս Արցախյան պատերազմի տարիներին Թուրքիան մարդկային ու ռազմատեխնիկական լուրջ օգնություն է ցույց տվել Նախիջևանում տեղակայված ադրբեջանական զորամիավորումներին: Կան փաստեր, որ Նախիջևանում կենտրոնացված են եղել թուրք կամավորները, որոնք աստիճանաբար փոխադրվել են ռազմական գործողությունների թատերաբեմ:

Ներկայում Թուրքիան, ի տարբերություն Իրանի, բավական լուրջ ազդեցություն ունի հատկապես ռազմական առումով հենց Նախիջևանում. Անկարան այս առումով բավական ակտիվ է: Թուրքական ռազմական շրջանակաները բավական ինտենսիվ կապերի մեջ են Նախիջևանի ռազմաքաղաքական ղեկավարության հետ և պարբերաբար կատարվում են փոխայցելություններ: Նախիջևանում բավական մեծ է թուրքական ռազմական շրջանակների ազդեցությունը, ինչի մասին վկայել են նաև թուրքական որոշ աղբյուրներ: Մասնավորապես` 2002 թ. ապրիլի 6-ի թուրքական «Aksiyon» պարբերականում հրապարակված հոդվածի համաձայն` Թուրքիան հատկապես Նախիջևանի անվտանգության ու ռազմական կրթության ոլորտում կարևոր աշխատանքներ էր իրականացնում: Թուրք սպաները Նախիջևանի տարածքում իրականացնում էին ռազմական կրթության ու պատրաստության ծրագրեր: Բացի այդ, թուրքական կողմը անհրաժեշտ ռազմական նշանակության նյութական մատակարարումներ է իրականացնում Նախիջևան: Թուրքիայի ԶՈՒ-ը զգալի աջակցություն են ցուցաբերել Նախիջևանի զորամասերի արդիականացման ու ՆԱՏՕ-ի չափանիշներին համապատասխանեցման ուղղությամբ: Օրինակ` միայն 2005 թ. Նախիջևանի զորամիավորմանը Թուրքիայի ԶՈՒ-ի կողմից անհատույց հատկացվել է 2.7 մլն դոլար արժողության ռազմական նշանակության սարքավորումներ: 2009 թ. հուլիսին Նախիջևան այցելեց Թուրքիայի ԶՈՒ-ի բարձրաստիճան զինվորականների պատվիրակությունը Թուրքիայի 3-րդ բանակի հրամանատար Սալդըրայ Բերքի գլխավորությամբ: Նրանց հետ հանդիպման ընթացքում ՆԻՀ ղեկավար Վ. Թալիբովն իր գոհունակությունն է հայտնել Նախիջևանում թուրքական բանակի արհեստավարժ զինվորականների ծառայության կապակցությամբ: Նման այցելությունները Թուրքիայի բարձրաստիճան զինվորականների կողմից բավական ինտենսիվ բնույթ են կրում:

Իսկ  ինչո՞վ  էր  պայմանավորված  Իրանի  կողմից  Թուրքիայի  հետ  վիզային  ռեժիմի  վերացման  հետ  կապված  կոշտ  զգուշացումը  եւ  Նախիջեւանի  անվան  շոշափումը:

Իրանը բավական զգայուն է Նախիջևանի նկատմամբ թուրքական հավակնությունների ու քաղաքականության նկատմամբ և վերջին զգուշացումը վիզային ռեժիմի վերացման հետ կապված հենց դրա վկայությունն է: Նախիջևանում թուրք-իրանական մրցակցությունը և Թուրքիայի ցանկացած քայլ, որը էական նշանակություն կարող է ունենալ հատկապես ռազմաքաղաքական մասով, այսուհետ կհանգեցնի Իրանի կոշտ դիմակայությանը: Նշենք, որ Իրանի Մեջլիսի ազգային անվտանգության և արտաքին քաղաքականության հարցերի հանձնաժողովի փոխնախագահ Հոսեյն Էբրահիմին հայտարարել էր, որ Նախիջևանի նկատմամբ իր քաղաքականությունը Իրանը պետք է վերանայի: Կարծում եմ` Իրանի կողմից վերջին զգուշացման մեջ Նախիջևանի անվան շոշափումը պայմանավորված է Թուրքիայի աճող ռազմաքաղաքական ազդեցությամբ, ինչը պետք է որ անհանգստացնի իրանական կողմին: