նախընտրելի դարձնել
Թուրքիայի «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը (ԱԶԿ) իշխանության է 2002 թվականից։ Թեև վերջին ընտրությունները ցույց տվեցին, որ այն կմնա երկրի անվիճելի իշխող կուսակցությունը, այնուամենայնիվ, նրան անորոշ ապագա է սպասվում: Հոկտեմբերի 7-ին ԱԶԿ-ի արտահերթ համագումարը պետք է ուղի գծի, որը հաղթանակ կապահովի 2024 թվականին կայանալիք տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում, գրում է Foreign Policy-ն։
Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը լիազորություններ է տվել Թուրքիայի կրոնական պահպանողականներին: Սակայն պահպանողականությունն այժմ ստվերվում է նոր ազգայնականությամբ: Ազգայնականությունը, որը միշտ հզոր ուժ է թուրքական քաղաքականության մեջ, սնվում է աշխարհաքաղաքական անկայուն միջավայրում ազգային անապահովության ուժեղացված զգացումով: Բայց այս բարդ համատեքստը միաժամանակ հնարավորություններ է տալիս ուժի պրոյեկցիայի համար, որն իր հերթին խրախուսում է եռանդուն ազգայնականությունը: Միաժամանակ ռազմա-արդյունաբերական հատվածի աճը, որն ավելի ու ավելի կարևոր է դառնում ռազմավարական և տնտեսական առումով, փոխում է գաղափարական վերնաշենքը, ընդ որում ազգայնականությունը, որպես հեգեմոն ուժ, փոխարինում է պահպանողականությանը:
Էրդողանի վերջին քարոզարշավը ցույց է տալիս, որ նա փորձում է սանձել այս ալիքը, սակայն ԱԶԿ-ի ապագա հեռանկարները որոշվելու են նրանով, թե որքանով կուսակցությունը կարող է միավորել աշխարհիկ և կրոնական ազգայնականներին, որոնք, ըստ հարցումների, միասին կազմում են ընտրողների 75 տոկոսը:
Երկարաժամկետ հեռանկարում իշխանության ղեկին մնալու համար Թուրքիայի իշխող կուսակցությունը պետք է մեծացնի իր գրավչությունը: Պահպանողական ԱԶԿ-ն կորցրեց աջակցությունը 2018 թվականի մայիսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում: Կարևոր է նշել, որ Էրդողանը, որը նաև ԱԶԿ-ի առաջնորդն է և հաջողությամբ վերընտրվել է, հայտարարել է, որ «2023-ը վերջին անգամն է, որ ես խնդրում եմ ազգի աջակցությունը» և 2023 թվականի ընտրություններից հետո «սրբազան դրոշը կհանձնեմ երիտասարդներին», ինչը հարց է առաջավնում, թե ով կարող է լինել նրա իրավահաջորդը։
Էրդողանի փեսան՝ Սելջուկ Բայրաքթարը, թուրքական «Բայքար» օդատիեզերական խմբի վարչության նախագահն ու գլխավոր տեխնիկական տնօրենը և իր անունը կրող հայտնի ԱԹՍ-երի արտադրողը, հնարավոր է, այս առաքելությունն իրականացնելու համար ամենահարմար թեկնածուն է: Թուրքիայի ռազմատեխնոլոգիական ձեռքբերումները Բայրաքթարին հանրաճանաչ են դարձրել հասարակության մեջ, և նա ակտիվորեն քարոզում է տեխնոազգայնականությունը, որը հաղթահարում է աշխարհիկ-կրոնական պառակտումը:
Սեպտեմբերի 1-ին Բայրաքթարն առաջին անգամ հայտարարեց, որ մտածում է քաղաքականություն մտնելու մասին։ «Իմ նպատակը քաղաքականություն մտնելը կամ նախագահ դառնալը չէր, այլ Թուրքիայի օդատիեզերական արդյունաբերության առաջամարտիկ դառնալը: Բայց եթե ազգային տեխնոլոգիաների համար պայքարը դա պահանջի, ես, իհարկե, չեմ վախենա [դիմել այդ պաշտոնին]»,- ասել է նա թուրքական լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում։
Սեպտեմբերի 28-ի մեկ այլ հայտարարությամբ նա հաստատել է անհրաժեշտության դեպքում քաղաքականություն մտնելու իր վճռականությունը։ Ի նշան այն բանի, որ ԱՄՆ կառավարությունը գիտակցում է, որ Բայրաքթարին վիճակված բարձր պաշտոնստանձնել, նա օգոստոսի վերջին Միջերկրական ծովի արևելքում ԱՄՆ-ի և Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի համատեղ զորավարժությունների ժամանակ ԱՄՆ Ջերալդ Ռ. Ֆորդ ռազմական նավ է հրավիրվել՝ Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Ջեֆ Ֆլեյքի ուղեկցությամբ։
Բայրաքթարը Թուրքիայի հաջողության պատմության առաջնագծում է: Երկու տասնամյակ առաջ Թուրքիան հպարտանում էր սառնարանների և հեռուստացույցների արտահանմամբ: Այսօր այն կարևոր քայլեր է կատարել ռազմական տեխնոլոգիաների և սարքավորումների ոլորտում ինքնաապահովման ուղղությամբ։ Նրա պաշտպանության ընդարձակ հատվածը 20 տարվա ընթացքում երկրաչափական պրոգրեսիա է գրանցել: Երեք հազար պաշտպանական ձեռնարկությունում աշխատում է 80 հազար բանվոր և ինժեներ։ Արտահանման եկամուտը 2023 թվականին կկազմի 2,4 միլիարդ դոլար, իսկ մինչև տարեվերջ նախատեսվում է հասնել 6 միլիարդ դոլարի։
2002 թվականին Անկարան 5,5 միլիարդ դոլար է ներդրել ռազմարդյունաբերական նախագծերում; այսօր ընդհանուր գումարը հասել է 90 միլիարդ դոլարի: Թուրքական զենքի արտահանումը 2022 թվականին 2021 թվականի համեմատ աճել է ավելի քան 36 տոկոսով, ինչը Թուրքիան դարձրել է զենքի արտահանման գործում աշխարհում 12-րդը, և տեղ գրավել ԱԹՍ-երի խոշորագույն արտահանողների հնգյակում։ «Բայրաքթար» անօդաչու թռչող սարքերը կարևոր դեր են խաղացել մարտադաշտերում՝ Ուկրաինայից մինչև Եթովպիա, Լիբիա և Սիրիա, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղ, և դրանք դարձել են ազգային հպարտության աղբյուր:
Էրդողանը իշխանության եկավ որպես լիբերալ-պահպանողական բարեփոխիչ միանգամայն այլ գլոբալ համատեքստում, ելույթ ունենալով թուրքական բիզնես դասի անունից, որը ցանկանում էր քաղել գլոբալիզացիայի օգուտները. Վերջին տասնամյակի ընթացքում նրա անցումը դեպի աջ ազգայնական հայացքների, ի վերջո, Թուրքիայի տնտեսական բազայի և աշխարհաքաղաքական միջավայրի փոխկապակցված փոփոխությունների արտացոլումն է:
Պատահական չէ, որ այս տարվա մայիսին Թուրքիայում կայացած նախագահական ընտրությունները վերածվեցին ազգայնականության երկու տարբերակների պայքարի։ Քրդական մարտահրավերը և մոտ 4 միլիոն սիրիացի փախստականների առկայությունը արագացրեց ընտրազանգվածի հետագա շարժումը դեպի աջ ազգայնականություն: Սոցիալ-դեմոկրատական ընդդիմության առաջնորդ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն փորձեց օգտվել այս տեղաշարժից՝ դիմելով այլատյացությանը՝ խոստանալով վտարել սիրիացի փախստականներին։ Ի պատիվ իրեն, Էրդողանը չփորձեց միավորներ վաստակել՝ սիրիացի փախստականներին քավության նոխազի վերածելով:
Էրդողանի ազգային վեհության քարոզչությունն ու աշխարհում Թուրքիայի դիրքի ու նրա ռազմարդյունաբերական ձեռքբերումների շեշտադրումն էր, որ արձագանք գտավ ընտրողների մոտ: Էրդողանը, որը 2015 թվականից ղեկավարում է ծայրահեղ աջ և պատմականորեն աշխարհիկ «Ազգայնական շարժում» կուսակցության (ԱՇԿ) հետ դաշինքը, ստացավ աշխարհիկ ազգայնականների բավականաչափ աջակցությունը հաղթելու համար:
Այդուհանդերձ, թեև Էրդողանը փորձեց, սակայն չկարողացավ լիովին իրականացնել պահպանողական և աշխարհիկ ազգայնականության գաղափարական միավորումը։ Նա իր կարիերայի չափազանց շատ տարիներ է ծախսել աշխարհիկ և կրոնական պառակտումներ զարգացնելու վրա, որպեսզի վայելի աշխարհիկ ազգայնականների մեծամասնության վստահությունը։
Հակառակը, Բայրաքթարի տեխնոազգայնականությունը չունի կրոնական ենթատեքստ և դիմում է աշխարհիկ ազգայնական ընտրազանգվածին, որը համակրում է կրոնական ազգայնականների նվիրվածությանը ազգային վեհության գաղափարին, ինչպես նաև աջակցում է արտերկրում իշխանության պրոյեկցիային և հպարտանում թուրքական ռազմարդյունաբերական նվաճումներով: Ավելին, թուրքական այս ազգայնականությունը համահունչ է արևմտյան շահերին։ Կենտրոնական Ասիայի երկրներին «Բայրաքթար» անօդաչու թռչող սարքերի վաճառքը, ինչպես նաև 2022 թվականին Թուրքիայի և Ղազախստանի միջև Ղազախստանում անօդաչու թռչող սարքերի համատեղ արտադրության համաձայնագիրը օգնում են փոխհատուցել ռուսական ազդեցությունը տարածաշրջանում:
Բայրաքթարն ասել է, որ իր երիտասարդության տարիներին կտրուկ քննադատել է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը և «տարված է եղել Նոամ Չոմսկիով», սակայն ազգային վեհության մասին իր տեսլականը չի պարուրել թուրքական ազգայնականության վիրավորված և կատաղի հակաարևմտականների լեզվով, որոնց աջակցում են թե ընդդիմադիր, թե իշխանական շրջանակները։
Բայրաքթարը ներկայացնում է քաղաքական գաղափարախոսության վերադարձը, որը մեծ ծառայություն է մատուցել թուրքական աջերին սառը պատերազմի ժամանակ. ազատ ձեռներեցության, ազգայնականության և ազատ աշխարհի պաշտպանությանը հավատարմության համադրություն: 1950-ականներին Ադնան Մենդերեսը, 1960-ականներին և 1970-ականներին Սուլեյման Դեմիրելը և 1980-ականներին Թուրգութ Օզալը արևմտամետ, պահպանողական առաջնորդներ էին, ովքեր պաշտպանում էին ազգային զարգացման գաղափարները և դիմում էին ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնական ընտրողներին:
Բայց պատմական տվյալները բացահայտում են նաև թուրքական «սառը պատերազմի» ընթացքում պահպանողականության թերությունները: Այն ճակատագրականորեն անտեսում էր սոցիալական և տնտեսական անարդարությունը և աշխատավոր դասակարգի պահանջներին արձագանքում ռեպրեսիաներով։ Արդյունքը եղավ դաժան դասակարգային հակամարտությունը, որն ապակայունացրեց Թուրքիան 1970-ականներին: Տնտեսական անհավասարությունը նույնպես աճել է ԱԶԿ-ի իշխանության երկու տասնամյակների ընթացքում: Թեև բիզնեսը մեծ օգուտ է քաղել կառավարության քաղաքականությունից, բանվոր դասակարգը՝ մեծամասնությունը, անշուշտ՝ ոչ:
Ում էլ որ Էրդողանը ընտրի իրեն փոխարինելու համար, ընդդիմության մարտահրավերների համար անհանգստանալու քիչ պատճառներ կունենա: Թուրքիայի ընդդիմությունը նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններում պարտությունից հետո շփոթմունքի մեջ է և գաղափարական այլընտրանք չի առաջարկում։ Դժվար թե նա կարողանա միասնական ճակատով հանդես գալ 2024 թվականի մարտին կայանալիք ՏԻՄ ընտրություններում։
Որոշ հարցումներ ցույց են տալիս, որ եթե Բայրաքթարը առաջադրվեր, ապա նա ավելի լավ արդյունքներ կունենար, քան ԱԶԿ-ի ենթադրյալ թեկնածուները Ստամբուլում, սակայն նա ոչ մի նշան չի տվել, որ շահագրգռված է քաղաքային մակարդակով քաղաքական կարիերա սկսելով: Բայրաքթարն ընդգծել է, որ «հանուն ազգային տեխնոլոգիաների շարժման իրագործման պայքարն է այն իդեալը», որի համար ինքը «պայքարելու է մինչև վերջ», որը կդրդի իրեն մտնել քաղաքականություն. նշան, որ նրա հայացքն ուղղված է դեպի ազգային մակարդակը։
Փաստորեն, հասարակության մեջ իր ամուր հեղինակությամբ Բայրաքթարը կարիք չունի սկսել ներքևից և գնալ դեպի վեր, ինչպես դա արեց Էրդողանը: Նրա այսօրվա ձեռքբերումներն են, որ նրան դարձնում են բարձրագույն պաշտոնի թեկնածու: Իսկապես, քաղաքային մակարդակով քաղաքականությունը վտանգում է նրան ժամանակից շուտ մաշել։ Բայց, ի վերջո, միայն տեխնոազգայնականությունը բավարար չէ թուրքական ընտրազանգվածի մեծամասնությանը մոտիվացնելու համար։
Սելջուկ Բայրաքթարը միակն է թուրքական վերնախավում, որը մարմնավորում է ազգային հավակնությունները, որոնք հուզում և միավորում են ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ շրջանակներին, սակայն ազգային մակարդակում հաղթելու համար նա պետք է զարգացնի սոցիալ-տնտեսական առումով ներառական տեսլական:
Քանի որ բանվոր դասակարգը սահում է դեպի աղքատություն, ազգային վեհության առաջարկը անբավարար է: Էրդողանի ժառանգորդը ստիպված կլինի առաջարկել սոցիալական ազգայնականություն՝ համատեղելով իր տեխնոազգայնականությունը հավաստիացումներով, որ իր նյութական հարստությունը կկիսվի իր և զանգվածների միջև:
Դա բնական է Բայրաքթարի համար, որի ընտանիքի արմատները ժողովրդական խավերի մեջ են։ Բայրաքթարի հայրը Ստամբուլի բանվոր դասակարգից էր (նա ձկնորսի որդի էր), բայց 1985-ին հիմնեց մի ընկերություն, որը երկար տարիներ մնաց որպես ավտոպահեստամասերի փոքր ընկերություն։ Բայրաքթար ընտանիքի սոցիալական աշխատանքը, ներառյալ կրթական և բժշկական բարեգործությունը, ցույց է տալիս համերաշխության զգացում հասարակության ավելի պակաս հաջողակ անդամների հետ, ինչը, եթե վերածվի քաղաքական ծրագրի, կմեծացնի այն հավանականությունը, որ Սելջուկ Բայրաքթարը դառնա Թուրքիայի հաջորդ առաջնորդը»:
