Նախընտրելի
Ռուս-հայկական տնտեսական հարաբերությունները Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) շրջանակներում շարունակում են մնալ Հայաստանի տնտեսության զարգացման առանցքային գործոնը։ 2025 թվականի առաջին կիսամյակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Ռուսաստանի դերը հանրապետության տնտեսության մեջ, ինչպես նախկինում, գերիշխող է։ Այս մասին «Ժամանակակից հայ-ռուսական հարաբերությունների քաղաքատնտեսական ասպեկտների արդի հարցերը» թեմայով կլոր սեղանի ժամանակ հայտարարել է տնտեսագետ և Եվրասիական փորձագիտական ակումբի անդամ Աղասի Թավադյանը։
«ԵԱՏՄ շրջանակներում ինտեգրացիոն գործընթացները ստեղծում են և՛ նոր հնարավորություններ, և՛ լուրջ մարտահրավերներ հայկական տնտեսության կայուն զարգացման համար,– նշել է Թավադյանը։ – 2025 թվականի առաջին կիսամյակում մենք դիտարկում ենք տնտեսության նորմալացման գործընթացը՝ ոսկու վերաարտահանման հետ կապված աննորմալ բարձր ցուցանիշների շրջանից հետո»։ Նրա խոսքով՝ այս շրջանի հիմնական առանձնահատկություններն են դարձել առևտրի ծավալների կրճատումը մինչև ավելի կայուն մակարդակներ և Միության ներսում ավանդական առևտրային գործընկերների դերի ուժեղացումը։ «Այս փոփոխություններն արտացոլում են հայկական տնտեսության վերադարձը առևտրի հիմնարար հիմքերին՝ ինտենսիվ վերաարտահանման շրջանի ավարտից հետո»,– պարզաբանել է փորձագետը։
2025 թվականի հունիսի վերջի տվյալներով՝ Հայաստանի ընդհանուր արտահանման ծավալը կազմել է 3,73 մլրդ դոլար, ինչը 53,2%-ով ցածր է 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ։ Թանկարժեք մետաղների և քարերի արտահանումը կրճատվել է մինչև 842 մլն դոլար (ընդհանուր ծավալի 22,6%-ը), մինչդեռ առանց այդ ապրանքների արտահանումը հասել է 2,88 մլրդ դոլարի, ինչը ցույց է տալիս ավանդական ճյուղերի կայունությունը։
Վիճակագրությունը հաստատում է Ռուսաստանի գերիշխող դիրքը առևտրային գործընկերների շրջանում։ ՌԴ-ի մասնաբաժինը հայկական ներմուծման մեջ կազմել է 35,1% (2,09 մլրդ դոլար), իսկ արտահանման մեջ՝ 35,3% (1,32 մլրդ դոլար)։ «Այս ցուցանիշները ցույց են տալիս հավասարակշռված առևտրային ինտեգրում»,– ընդգծել է Թավադյանը։ Ներմուծմամբ երկրորդ տեղը զբաղեցնում է Չինաստանը՝ 15,3% (910 մլն դոլար), ինչը գրեթե կրկնակի պակաս է ռուսական ցուցանիշներից։ Փորձագետը նշել է, որ առևտրային հոսքերի բարձր կենտրոնացումը ցույց է տալիս ռուսական շուկայից հայկական տնտեսության կախվածության աստիճանը։
«Ավանդական մոդելին վերադարձը արտացոլվում է նաև արտահանման կառուցվածքում. թանկարժեք մետաղների և քարերի մասնաբաժինը նվազել է 2024 թվականի 62,4%-ից մինչև 22,6%, իսկ առաջատար արտահանման ոլորտներ են դարձել հանքաքարերը և խտանյութերը, պղինձը և պղնձե իրերը, ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքները (201 մլն դոլար)։
Արտահանման աշխարհագրությունը նույնպես կայունացել է. Մերձավոր Արևելքի երկրներ մատակարարումները կրճատվել են 66%-ով՝ հասնելով 1,28 մլրդ դոլարի, «Մեծ Չինաստան»՝ 81,7%-ով՝ մինչև 373 մլն դոլար, իսկ ԵԱՏՄ երկրներ արտահանումն աճել է 19,2%-ից մինչև 38,0% (1,42 մլրդ դոլար)։ ԵՄ արտահանումն աճել է 1,8%-ով և կազմել 287 մլն դոլար (ընդհանուր ծավալի 7,7%-ը)։ Կանխատեսումների համաձայն՝ Հայաստանի արտահանման ընդհանուր ծավալը 2025 թվականին կկազմի 6-7 մլրդ դոլար, ինչը երկու անգամ ցածր է 2024 թվականի գագաթնակետային ցուցանիշներից։
Նվազում է դիտարկվում նաև ներմուծման ոլորտում. 2025 թվականի առաջին կիսամյակի ընդհանուր ծավալը կազմել է 5,95 մլրդ դոլար, ինչը 38,3%-ով պակաս է 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ։ Ընդ որում, ներմուծման մեջ ԵԱՏՄ երկրների մասնաբաժինը կազմել է 36,0% (2,14 մլրդ դոլար), որից 97,7%-ը բաժին է ընկել Ռուսաստանին։ ԵՄ-ից և Չինաստանից ներմուծումն աճել է համապատասխանաբար 12,9%-ով և 31,2%-ով՝ հասնելով 838 մլն դոլարի և 910 մլն դոլարի։
Թանկարժեք մետաղների արտահանումն ու ներմուծումը նույնպես նվազել են. արտահանումը՝ մինչև 842 մլն դոլար, ներմուծումը՝ մինչև 664 մլն դոլար, իսկ ոսկու վերաարտահանման ծավալը կազմել է 15,2 տոննա՝ 38,7 տոննա ներմուծման դեպքում։ «Սա արտացոլում է շուկայի նորմալացումը և անցումը դեպի ավելի կայուն տնտեսական մոդել»,– պարզաբանել է Թավադյանը։
2025 թվականին Հայաստանի տնտեսական աճը ձևավորվում է ավելի կայուն հիմքի վրա։ Այսպես, ֆինանսական ծառայություններն աճել են 20,3%-ով, շինարարությունը՝ 14,1%-ով, առևտուրը՝ 11,4%-ով։ «Տնտեսական զարգացման աղբյուրների դիվերսիֆիկացիան նվազեցնում է կախվածությունը տարանցիկ գործառնություններից»,– նշել է փորձագետը։
Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Ռուսաստանից դրամական փոխանցումները. առաջին կիսամյակում դրանք կազմել են 1,77 մլրդ դոլար (բոլոր մուտքերի 64,3%-ը), իսկ կանխատեսվող տարեկան ծավալը կազմում է մոտ 3,5 մլրդ դոլար, ինչը 8%-ով պակաս է, քան 2024 թվականին։ Թավադյանն ընդգծել է, որ սա լուրջ մարտահրավերներ է ստեղծում Հայաստանի բանկային ոլորտի համար՝ հաշվի առնելով շինարարության ֆինանսավորման գործում փոխանցումների դերը։
Ինտեգրման ինստիտուցիոնալ մարտահրավերները նույնպես մնում են արդիական։ ԵԱՏՄ շրջանակներում օրենսդրության ներդաշնակեցումը չի ավարտվել, ինչը վարչական խոչընդոտներ է ստեղծում, իսկ ստանդարտների, հավաստագրման և հարկային ռեժիմների տարբերությունները սահմանափակում են միասնական տնտեսական տարածքի ներուժը։ Փորձագետը նշել է. «ԵԱՏՄ առավելություններից լիարժեք օգտվելու համար Հայաստանը պետք է ակտիվորեն մասնակցի ինտեգրացիոն գործընթացներին և առաջ մղի ազգային շահերը Միության վերազգային ինստիտուտների շրջանակներում»։
ԵԱՏՄ ներսում առևտրի հեռանկարները կապված են կոնկրետ ծրագրերի հետ։ Ծրագրվում է ստեղծել համատեղ արտադրական հզորություններ Բելառուսի հետ սննդի արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում, ինչը մինչև 2027 թվականը կարող է ավելացնել ապրանքաշրջանառությունը մինչև 150–200 մլն դոլար։ Ղազախստանի հետ համագործակցությունը ագրոարդյունաբերական ոլորտում և օգտակար հանածոների արդյունահանման ոլորտում պետք է ապահովի շրջանառության աճ՝ մինչև 80–100 մլն դոլար։
Տեխնոլոգիական միտումները, ներառյալ թվային տեխնոլոգիաների և Արհեստական բանականության (ԱԲ) զարգացումը, նոր հնարավորություններ են բացում հայկական ՏՏ ծառայությունների արտահանման համար դեպի ռուսական շուկա։ Կանխատեսվում է, որ մինչև 2027 թվականը դրանց ծավալը կարող է հասնել 300–400 մլն դոլարի, ինչը մասամբ կփոխհատուցի ավանդական դրամական փոխանցումների կրճատումը։
Աղասի Թավադյանն ընդգծել է, որ Հայաստանի կայուն տնտեսական զարգացման համար կարևոր է ամրապնդել ավանդական ճյուղերը, զարգացնել բարձր տեխնոլոգիական ոլորտներն ու նորարարությունները։ «ԵԱՏՄ անդամակցությունը զգալի դեր ունի ներկայիս տնտեսական իրավիճակում, և Հայաստանը պետք է օգտագործի ինտեգրման առավելությունները տարբեր ոլորտներում աճը խթանելու համար՝ միաժամանակ ամրապնդելով առևտրային հարաբերությունները այլ երկրների և տարածաշրջանների հետ՝ ավելի հավասարակշռված և կայուն տնտեսական զարգացման համար»,– նշել է փորձագետը։
