նախընտրելի դարձնել
Երևանում մոտ 20 ժամ գտնվելու ընթացքում Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնին, մինչև Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի մեկնարկը, որին Կանադան հրավիրված է որպես պատվավոր հյուր, միայն կարճ ժամանակահատված կունենա Հայաստանի քաղաքական ղեկավարության հետ շփվելու համար։ Այս մասին կանադական CBC-ի համար գրում է հեռուստաալիքի Օտտավայի խորհրդարանական բյուրոյի ավագ թղթակից Ռաֆի Բուջիկանյանը։
Հոդվածի հեղինակի խոսքով՝ ակնկալվում է, որ Քարնին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ կհանդիպի «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայան ժամանելուց ընդամենը մի քանի ժամ անց, սակայն նրա օրակարգի մնացած մասը հիմնականում կենտրոնացած կլինի եվրոպացի առաջնորդների վրա։
Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը տարին երկու անգամ անցկացվող միջոցառում է, որը միավորում է Եվրոպական միության անդամներին, ինչպես նաև Եվրոպայի ասիական եզրագոտում գտնվող մի շարք հարևան երկրների։ Առաջին հանդիպումը կայացել է Ռուսաստանի՝ Ուկրաինա ներխուժումից ընդամենը մի քանի ամիս անց։ Ակնկալվում է, որ այս տարվա գագաթնաժողովին կմասնակցի նաև Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին։
«Գագաթնաժողովում վարչապետը կհանդիպի եվրոպացի առաջնորդների հետ՝ ամրապնդելու հավաքական անվտանգությունն ու տրանսատլանտյան պաշտպանության պատրաստվածությունը, ինչպես նաև առաջ մղելու Ուկրաինային աջակցությունը», — ասվում է Քարնիի գրասենյակի հայտարարությունում, որը հրապարակվել է ուղևորությունից քիչ առաջ։
Հայտարարության մեծ մասը նվիրված էր Կանադա-ԵՄ հարաբերություններին։ Դրանում մեջբերվում է Քարնիի խոսքը․ «Կանադան ավելի ու ավելի է մերձենում մեր եվրոպացի գործընկերներին ու դաշնակիցներին։ Միավորված ընդհանուր արժեքներով՝ մենք զարգացնում ենք համագործակցությունը պաշտպանության, էներգետիկայի և տեխնոլոգիաների ոլորտներում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի երկու կողմերում ավելի անվտանգ և բարեկեցիկ ապագա կառուցելու համար»։
Սակայն վերջին շրջանում Կանադան խորացնում է նաև Հայաստանի հետ կապերը։ Քարնիի նախորդը՝ Ջասթին Թրյուդոն, դարձավ Կանադայի առաջին վարչապետը, որն այցելել է երկիր՝ 2018 թվականին ժամանելով Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովին մասնակցելու համար։ 2023 թվականին Օտտավան Երևանում Կանադայի դեսպանություն բացեց, Կանադան նույնիսկ դարձավ ԵՄ-ից դուրս առաջին երկիրը, որը միացավ Հայաստանում Եվրոպական միության առաքելությանը՝ քաղաքացիական դիտորդական առաքելությանը, որը ստեղծվել էր 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի պատճառով արյունալի տարածքային պատերազմից հետո հայ-ադրբեջանական սահմանը դիտարկելու համար։
Տարածաշրջանային փորձագետները CBC News-ին հայտնել են, որ Օտտավան պետք է կենտրոնանա նաև այդ հարաբերությունների հետագա խորացման վրա։
Հայաստանի «ռազմավարական» հարևանությունը
Վինձորի համալսարանի միջազգային իրավունքի պրոֆեսոր Քրիստոֆեր Ուոթերսը հայտարարել է, որ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը պետք է այն դարձնի Կանադայի համար զգալի հետաքրքրություն ներկայացնող երկիր։
«Կան համապատասխան պայմաններ ուսանողական փոխանակումների և տնտեսական կապերի ընդլայնման համար։ Կանադան կարող է օգտվել բարդ տարածաշրջանում դաշնակցի և բարեկամի առկայությունից՝ տարածաշրջան, որն ավելի ու ավելի է նայում Արևմուտքին, նայում է Կանադային և նրա դաշնակիցներին, նայում է Եվրոպային, որպեսզի, անկեղծ ասած, դուրս գա ռուսական ազդեցության ոլորտից», — ասել է նա CBC News-ին տված հարցազրույցում։
«Արևմուտք այս շրջադարձը Փաշինյանի հռչակված նպատակն էր 2018 թվականին Հայաստանում իշխանության գալուց ի վեր, և այն արագացավ այն բանից հետո, երբ Հայաստանը պարտվեց Ադրբեջանի դեմ վերոհիշյալ պատերազմում և մեղադրեց Մոսկվային, որ վերջինս իրեն օգնության չեկավ։
Լեռնային Ղարաբաղը՝ տարածք, որը միջազգային իրավունքի համաձայն վաղուց ճանաչված է որպես Ադրբեջանի մաս, սակայն պատմականորեն բնակեցված է եղել հիմնականում էթնիկ հայերով, 2023 թվականին ամբողջությամբ վերադարձավ Բաքվի վերահսկողության տակ հրետանային արշավից հետո, որի պատճառով 120 հազար բնակիչների մեծ մասը որպես փախստական տեղափոխվեց Հայաստան, իսկ տարածաշրջանի միջազգայնորեն չճանաչված կառավարությունը դադարեց գոյություն ունենալ», - գրում է Բուջիկանյանը։
Երևանում Քարնին հույս ունի հանդիպել բազմաթիվ առաջնորդների, որոնք ներկայացնում են Եվրախորհրդարանին անդամակցող երկրները, և հենց այդ կառույցը այս շաբաթ դիվանագիտական հակամարտություն առաջացրեց Ադրբեջանի հետ՝ ընդունելով բանաձև, որով կոչ էր արվում ապահովել Ղարաբաղը լքած հայերի վերադարձի իրավունքը, ինչպես նաև ազատ արձակել Բաքվում պահվող քաղաքական բանտարկյալներին։
Նախընտրական արշավի ֆոնին և Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու փորձերի պայմաններում՝ փխրուն խաղաղ գործընթացի շրջանակում, Փաշինյանը հիմնականում խուսափել է այս հարցերի, ինչպես նաև Ղարաբաղում հայկական եկեղեցու ավերման վերաբերյալ հանրային մեկնաբանություններից՝ վերջին նման միջադեպի առնչությամբ։ Սակայն Ուոթերսը հայտարարել է, որ այդ լռությունը չպետք է խանգարի Կանադային այս հարցերի շուրջ խոսելուն։
«Կանադան կարող էր ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա՝ որպես տարածաշրջանում ազնիվ միջնորդ», — ասել է նա։
«Կան որոշ ոլորտներ, որոնցում Կանադայի կամ համանման հայացքներ ունեցող պետությունների համար քաղաքական տեսանկյունից շատ դժվար է միջամտելը»։ Ուոթերսը հատկապես մատնանշել է երկու երկրների միջև սահմանային վեճերը։ «Սրանք միջպետական հարցեր են, որոնք պետք է լուծվեն Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև», - ընդգծել է փորձագետը։
Սակայն, Ուոթերսի կարծիքով, հումանիտար հարցերն ու մշակութային ժառանգության պաշտպանության կոչերը չպետք է դիտարկվեն որպես միջամտություն։
«Կան հումանիտար քայլեր, որոնք կարող են իրականացվել բազմակողմ, երկկողմ, իսկ երբեմն նաև բացահայտ կերպով», — ասել է նա։
Անցյալ ամռանը, դեռևս Թրյուդոյի պաշտոնավարման օրոք, Կանադան կոչ էր անում ազատ արձակել քաղաքական բանտարկյալներին, ինչպես նաև ապահովել փախստականների վերադարձի իրավունքը։ Սակայն Կանադայի կառավարությունը քննադատության էր ենթարկվել նաև 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում՝ Օնտարիոյում արտադրված բաղադրիչների պատճառով, որոնք, ինչպես պնդվում էր, հայտնվել էին թուրքական անօդաչու թռչող սարքերում, որոնք հետագայում վաճառվել էին Ադրբեջանին և կարևոր դեր էին խաղացել մարտի դաշտում։
Թուրքիան և Ադրբեջանը մերժել են այդ մեղադրանքները, թեև դրանք դրդել էին Կանադային ժամանակավորապես կասեցնել ռազմական արտահանումը Թուրքիա։
Տարածաշրջանում վերջին զարգացումների շրջանակում Հայաստանի կառավարությունը անցյալ տարի ձերբակալել էր մի շարք կրոնական գործիչների, որոնց մեղադրել էր Փաշինյանի դեմ հեղաշրջում նախապատրաստելու մեջ, այդ թվում՝ կանադական քաղաքացիություն ունեցող հոգևորական Բագրատ Գալստանյանին, որը կապված է նրա դեմ ընտրություններին մասնակցող ընդդիմադիր կուսակցություններից մեկի հետ։ Այդ ժամանակ Կանադայի արտաքին գործերի նախարարությունը CBC News-ին հայտնել էր, որ կապի մեջ է տեղական իշխանությունների հետ, սակայն լրացուցիչ մանրամասներ չէր ներկայացրել՝ հղում անելով գաղտնիության նկատառումներին։
Պաշտպանական կապերի ընդլայնման հնարավորություն
Պաշտպանության և ռազմական ոլորտի փորձագետները հայտարարել են, որ Կանադան կարող է նաև խորացնել համագործակցությունը Հայաստանի զինված ուժերի հետ։
Քինգսթոնում Թագավորական ռազմական քոլեջի պատվավոր պրոֆեսոր Ալան Ուայթհորնը նշել է, որ կանադացի դասախոսները կարող են համագործակցել հայկական ռազմական ակադեմիաների հետ՝ արդիականացմանն աջակցելու նպատակով։
«Նախ՝ մենք հարգված միջին տերություն ենք։ Եվ երկրորդ՝ ես կարծում եմ, որ մենք ունենք ռազմական կրթության լավ համակարգ, հատկապես բարձրագույն ռազմական քոլեջների մակարդակում։ Եվ կարծում եմ, սա լավ օրինակ է Հայաստանի համար», — ասել է նա։
Հայաստանը մասնակցում է ՆԱՏՕ-ի Defence Education Enhancement Programme (DEEP) ծրագրին, որը նախատեսված է դաշինքին չանդամակցող երկրների համար և ենթադրում է «գործնական աջակցության տրամադրում՝ հարմարեցված կոնկրետ կարիքներին, մասնագիտական ռազմական կրթական հաստատությունների զարգացման և բարեփոխման գործում»։
Ըստ Ուայթհորնի, Կանադան արդեն համագործակցում է Հայաստանի հետ DEEP-ի շրջանակում, սակայն կարող էր զարգացնել նաև ավելի անմիջական երկկողմ հարաբերություններ։
Միևնույն ժամանակ, հենց այն փաստը, որ գագաթնաժողովը տեղի է ունենում Հայաստանում, արդեն իսկ երկրի՝ Ռուսաստանից հեռանալու նշան է, կարծում է Կալգարիի համալսարանի ներկայացուցիչ Ռոբերտ Հյուբերտը։
«Սա նաև ազդանշան է Պուտինին, որը շարունակում է սպառնալ ՆԱՏՕ-ին՝ հայտարարելով, որ դաշինքը չպետք է մոտենա իր սահմաններին։ Եվ ես կարծում եմ, որ սա միջոց է ցույց տալու, որ մենք կարող ենք գնալ այնտեղ, ուր ուզում ենք։ Կարծում եմ՝ սա նաև փորձ է ցույց տալու Պուտինին, որ մենք այստեղ լուրջ շահեր ունենք։ Եթե մարդիկ ցանկանում են միավորել ջանքերը մեզ հետ, մենք դա կընդունենք», - հայտարարել է նա։
