նախընտրելի դարձնել
Արցախյան վերջին պատերազմի և բռնի տեղահանման հետևանքով Հայաստանում հաստատված Արցախի մեդիաոլորտի ներկայացուցիչները ևս ստիպված են բախվել բազմաթիվ մարտահրավերների՝ սոցիալական խնդիրներից մինչև աշխատանք: Նախքան 2023թ. պատերազմն ու հայաթափումը Արցախում գործել է շուրջ 20 լրատվամիջոց, այդ թվում՝ Արցախի Հանրային հեռուստառադիոընկերությունը, «Ազատ Արցախ» հանրապետական պաշտոնաթերթը։ Դրանցից զատ գործել է նաև շրջանային մամուլ, կուսակցական մամուլ, ոչ պետական մամուլ և առցանց տեղեկատվական հարթակներ։ Ոչ պաշտոնական տվյալներով՝ Արցախում ակտիվ գործունեություն է ծավալել է ավելի քան 100 լրագրող:
NEWS.am-ը զրուցել է Արցախից տեղահանված բանասեր-լրագրող, Արցախի ժուռնալիստների միության անդամ, ԱՄՆ գրողների միության անդամ Լուսինե Զաքարյանի հետ: Վերջինս 2012-ից մինչև 2020 թվականը եղել է Մարտակերտի «Ջրաբերդ» պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիրը, այնուհետև աշխատանքի է անցել Արցախի հանրային հեռուստառադիոընկերությունում, եղել է «Կոչեմ ապրողաց» հաղորդաշարի հեղինակ- խմբագիրը՝ միաժամանակ աշխատելով «Ազատ Արցախ» հանրապետական թերթում:
Լուսինե Զաքարյանը մասնագիտական գործունեության տարիների մեծ մասը նվիրել է ռազմական ոլորտի լուսաբանմանը՝ այցելելով ՊԲ զորամասեր և մարտական դիրքեր՝ տեղում ներկայացնելով բանակի խնդիրներն ու զինվորական առօրյան: Պարգևատրվել է պետական և գերատեսչական մեդալներով և մի շարք պատվոգրերով,արժանացել «Լավագույն խմբագիր» մրցանակի:
Լուսինե Զաքարյանը, ով ականատես է եղել Արցախյան չորս պատերազմների, երբեք չի լքել Արցախը պատերազմական օրերին: Պատերազմական իրադարձությունները լուսաբանելուց զատ, մարտակերտցի լրագրողը ռազմական գործողությունների թեժ կետեր է հասցրել դիրքերում կռվող մարտիկների առաջին անհրաժեշտության պարագաներ: Ներկայացնում ենք Լուսինե Զաքարյանի հետ NEWS.am-ի հարցազրույցն ամբողջությամբ:
Տիկին Զաքարյան, Դուք վերջիններից էիք, որ հեռացաք Մարտակերտից… Արդյոք երբևէ պատկերացրե՞լ եք իրադարձությունների նման շրջադարձային ընթացք:
Հայրենիքը սիրում է, որ իրեն նվիրվում ու փայփայում ես, ու երբ գալիս է պահ, որ պիտի լքես քո այդքան սիրելի Հայրենիքը, դա աննկարագրելի է… Մարտակերտից հեռանալու մղձավանջային այդ օրը սեպտեմբերի 25-ն էր, որը ցավով եմ հիշում. այդ օրը մարտակերտցիների վերջին օրն էր՝ հարազատ բնօրրանում գտնվելու…
2020 թվականի 44 –օրյա պատերազմի ժամանակ և հետո, ես միշտ վախենում էի հայրենիքն ամբողջությամբ կորցնելուց, քանի որ այդ դաժան պատերազմի ժամանակ մենք կորցրեցինք ամենաթանկերին, ու դրանից հետո դեռ շարունակում էինք կորցնել: Մարտակերտի բնակչության մեծ մասը գիտեր, տիրապետում էր իրադրության ընթացքին, զգում էր, որ թշնամին կրկին կհարձակվի մի բուռ մնացած Արցախի վրա: Եվ ինչքան էլ ամուր կառչած ես հողիդ ու ջրիդ, միևնույն է, գալիս է պահ, որ անհնարին է դառնում դիմադրելը և ստիպված ես անել քո կամքին հակառակը, այսինքն քո տնից ու երկրից հեռանալ…
Ըստ ձեզ, հնարավո՞ր էր կանխել Արցախի բռնազավթումն ու հայաթափումը:
Ես միշտ իմ հեղինակային նյութերում գրել եմ, որ Հայոց բանակի զինվորը շատ ուժեղ է, և միշտ էլ մնում եմ նույն կարծիքին…
Այո, զինվորը կռվող է, ուժեղ է, բայց պետք է զինված լինի այդ զինվորը , որ կարողանա թշնամուն զարկ տալ, կարողանա հաղթել այսօրվա գերհզոր զինատեսակներով զինված թշնամուն: Ու մեր մարտիկներն այնքան էին ուժեղ ու մարտական բարձր ոգով, որ 44 օր շարունակ դիմադրել են մինչև իրենց արյան վերջին կաթիլը այդ մի քանի պետությունների գերհզոր զենքերի դեմ: Բայց ցավոք, ինչքան էլ դիմադրեն, չեն կարող բազմահազարանոց զինյալների դեմ կռվել, որոնց փոխարեն կռվում էին անօդաչուները: Մոտ տասը ամիս շրջափակված ու սովի մատնված Արցախում ռազմական ճանապարհով հնարավոր չէր կանխել թշնամու առաջխաղացումը: Մենք երևի թե անելիք ենք ունեցել դիվանագիտական դաշտում, գուցե և այդ ճանապարհով կանխվեր Արցախի հայաթափումը:
Լրագրողները, լինելով չորրորդ իշխանության կրողներ, կարևոր առաքելություն ունեն հասարակության և պետության կյանքում: Լուսաբանելով պատերազմը, մեր հերոսների անցած ուղին, Դուք գործ եք ունեցել առաջին հերթին մարդկային ճակատագրերի հետ: Ի՞նչ հետք է թողել ձեր կյանքում ձեր լրագրողական գործունեությունը: Դժվար չէ՞ այդքան ծանր դեպքերի ու ողբերգական ճակատագրերի մասին գրել ու մնալ ամուր:
Ձեր հարցը ինձ համար չափազանց զգացմունքային է: Այո, ես իմ լրագրողական գործունեության տարիներին միշտ անդրադարձել եմ դժվարին և շատ նուրբ թեմաների, գրել եմ նաև նահատակ և հրաշքով ողջ մնացած լեգենդների մասին, հրամանատարների, գեներալների, ընդհանրապես նաև բարձրաստիճան սպաների մասին:
Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ ես ուսանող եմ եղել, հրթիռահրետակոծությանը դեռ այն ժամանակից եմ սովոր: Լավագույն ուսանող-ընկերներ եմ կորցել, շատ վատ տեսարաններ եմ տեսել դեռևս այն ժամանակվանից: Ապրիլյան պատերազմի ժամանակ, երբ Մարտակերտի շրջանի «Ջրաբերդ» պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիրն էի, եղել եմ դիրքերում, ականատես եղել շատ դեպքերի: Թերթում միշտ գրել եմ մեր հերոսների, նրանց մարտավարության և սխրանքների մասին: Հատուկ անդրադարձ եմ կատարել զինվորների կյանքին: Տասներեք տարի շարունակ այցելել եմ մարտական դիրքեր, ու զինվորների մասին նաև գրել թերթում: Թերթը նույնիսկ հասցրել եմ դիրքեր՝ Մարտակերտի, Մատաղիսի, Թալիշի, Եղիկների մարտական դիրքերի զինվորներին: Իսկ 44-օրյա պատերազմի ժամանակ ես դուրս էի եկել աշխատանքից, բայց մինչև վերջ մնացել եմ Մարտակերտում:
Այնուհետև աշխատանքի անցա Արցախի Հանրային հեռուստաընկերությունում, որտեղ հեղինակային հաղորդում սկսեցի զոհված տղաների մասին, որն անվանեցի «Կոչեմ ապրողաց»: Ես շատ զինվորականների էի անձամբ ճանաչում, և ինձ համար չափազանց դժվար էր անմահացած մարտիկների մասին հաղորդում պատրաստելը: Ինձ պարտավորված էի զգում հանրությանը մատուցել, թե ինչպիսի մարտիկի է կորցրել ազգը, բանակը: Այդ ամենը ներկայացնելու համար համարձակություն և մեծ կամքի ուժ էր պետք: Պատկերացրեք, երբ քո դեմ նստած է որդիներ կորցրած մայրը, ու դու պետք է նրա հետ խոսես իր զոհված տղայի մասին՝ մանկությունից սկսած մինչև զոհվելու օրը… ընթացքում արցունքներս զսպում էի մի կերպ, ուժեղ էի ձևանում, իհարկե, բայց շատ դժվար է: Յուրաքանչյուր հաղորդում պատրաստելիս ամեն մեկի համար հինգ անգամ ապրում և վերապրում ես պահը: Իսկ նկարահանման օրն ուղղակի ջախջախվում էի, փլվում…
Ձեր մասնագիտական գործունեության մեծ մասը կապված է Մարտակերտի «Ջրաբերդ» պաշտոնաթերթի հետ, արդյոք այս ընթացքում հաջողվե՞լ է որոշակի արխիվային փաստաթղթեր փրկել: Առհասարակ, ինչ-որ խորհրդանշական իր կամ մասունք վերցրե՞լ եք ձեզ հետ, որը ձեզ ուժ է տալիս և հիշեցնում Մարտակերտում ապրած տարիների մասին:
Մոտ քսան տարի «Ջրաբերդ» պաշտոնաթերթում եմ աշխատել, որից ութ տարին՝ որպես գլխավոր խմբագիր: Նաև անձնական արխիվ ունեի, բոլոր պատերազմներից փրկել եմ և խնամքով պահում էի տանը: Բնականաբար ունեի մեծ գրադարան, նվերներ, հուշանվերներ, պատվոգրեր, մեդալներ և այլն… Բոլորը թողել եմ Մարտակերտում: Ինձ հետ հանել եմ միայն իմ խմբագրած թերթերի արխիվից մի քանի համար և մարտական դիրքերից բերած զինվորների նվիրած Նոր Կտակարաններից մեկ հատ՝ որպես հիշողություն, մասունք, միաժամանակ՝ որպես պահապան…
Ինձ հետ վերցրել եմ նաև մարտակերտցի փորձառու լրագրող-հրապարակախոս, երջանկահիշատակ Սլավա Մոսունցի «Կենաց ծառեր» (Տոհմածառ) հաստափոր գիրքը, որն այնքան հարազատ է ինձ: Սլավա Մոսունցի հետ ես աշխատել եմ, ու նրանից շատ բան եմ սովորել՝ որպես լրագրող:
Ստեփանակերտում գտնվելու վերջին օրը Ստեփանակերտի Մայր Տաճարի սպասավորը ինձ օծված վարդի խունկ է տվել ու սրբապատկերներ, դա ևս ինձ հետ բերել եմ… Արցախը միշտ իմ մտքում և սրտում է, իսկ հայացքս դեպի Մարտակերտ, որը մինչև այժմ ուժ է տալիս ինձ…
Հնարավո՞ր է ձեր վավերագրերը մի օր գրքին հանձնեք:
Անշուշտ, ես այնքան ասելիք ունեմ լսարանին: Ու ես վաղուց եմ նախատեսել, որ պետք է զոհված տղաների մասին գիրք գրեմ, առանձին գիրք էլ հատկացնելու եմ Արցախի Հյուսիսարևելյան առաջնագծին, որի հետ կապված բազմաթիվ հուշեր և լուսանկարներ ունեմ:
Շրջափակումից և տեղահանումից հետո ինչպե՞ս հարմարվեցիք հայաստանյան կյանքին:
Իմ կյանքի ամենադաժան օրերից մեկը Մարտակերտին հրաժեշտ տալու օրն էր: Հայրենիք ենք կորցրել, սեփական տուն, ու այն ամենը ինչ ունեի… Մարտակերտում եմ թողել նաև իմ շնիկներին, որոնց մեր տան մի անդամն էինք համարում, մինչև այժմ խոր ցավ եմ ապրում և աչքիս առաջ են: Մյուս դաժան օրը Արցախին հրաժեշտ տալու օրն էր, երբ անցա Հակարի կամուրջը… Սարսափելի էր այդ դրվագն ինձ համար:
Մինչև այժմ չեմ հարմարվել Արցախի կորստի հետ, կարծես երազում լինեմ, մտածում եմ՝ միևնույն է գնալու ենք Արցախ:
Անասելի ցավի և կորստի պայմաններում ինչպե՞ս եք փորձում պահպանել սեփական ներքին հավասարակշռությունը և ներդաշնակությունը:
Հավասարակշռությունս ու ներդաշնակությունս տարբեր իրավիճակներում միշտ ձգտել եմ պահպանել: Միաժամանակ այն կարծիքին եմ, որ կարծես կրկին ապրելու ենք մեր Արցախում, մեր Հայրենիքում…
Ի՞նչն է ձեզ մոտիվացնում այս պայմաններում ևս շարունակել գրել, ստեղծագործել:
Կարոտը… Հայրենիքի հանդեպ, Հայոց բանակի հանդեպ, այն ամենի հանդեպ, որը մնաց Արցախում: Արցախս շատ եմ կարոտել…
Զրուցեց Թագուհի ՄԵԼՔՈՆՅԱՆԸ
