Նախընտրելի
Հունաստանում ստացվել են գալիումի առաջին փորձնական խմբաքանակները՝ մետաղ, որը համարվում է Եվրոպայի համար ռազմավարական հումքի ամենակարևոր տեսակներից մեկը։ Արտադրությունը կազմակերպվում է Վիոտիայում՝ Աթենքից հյուսիս-արևմուտք, որտեղ Metlen Energy & Metals ընկերությունն իրականացնում է նախագիծ, որը 2025 թվականի մարտին ռազմավարականի կարգավիճակ է ստացել՝ համաձայն եվրոպական կարևոր հումքի մասին օրենքի, Kathimerini պարբերականի համար գրել է Աթենքի ակադեմիայի արտաքին քաղաքականության հարցերով ավագ գիտաշխատող Ջորջ Կալպադակիսը։
Նրա խոսքով՝ նախագծի նշանակությունն առաջին հերթին կապված է Չինաստանից Եվրոպայի կախվածության հետ։
Անցյալ տարի Եվրամիություն գալիումի ներմուծման 77 տոկոսը բաժին է ընկել Չինաստանին։ Բրյուսելը նպատակ է դրել մինչև 2030 թվականը թույլ չտալ, որ որևէ մեկ երրորդ երկիր ապահովի ԵՄ ցանկացած ռազմավարական հումքատեսակի տարեկան սպառման ավելի քան 65 տոկոսը։
Ռազմավարական կարգավիճակը նախագծերին տալիս է առավելություններ՝ մասնավորապես թույլտվությունների ընթացակարգերի ավելի արագ անցում և ֆինանսավորման ավելի լավ հասանելիություն։ Սակայն այն չի երաշխավորում, որ նախագիծը կկատարվի, և արտադրությունն իսկապես կսկսվի։
Դա արդեն ցույց է տվել այլ երկրների փորձը։ 2025 թվականի վերջին Rio Tinto-ն Սերբիայում Jadar լիթիումի նախագիծը տեղափոխեց կոնսերվացման ռեժիմի՝ ընդամենը մի քանի ամիս անց այն բանից հետո, երբ Եվրահանձնաժողովն այն ճանաչեց ռազմավարական նախագիծ երրորդ երկրում։ Նախագծի որոշ թույլտվությունների ժամկետը պետք է լրանա 2027 թվականին, իսկ աշխատանքները դեռ չեն վերսկսվել։
Հումքի այլ պոտենցիալ աղբյուրները, հոդվածի հեղինակի խոսքով, նույնպես բախվում են անորոշության։
Թուրքիան Բեյլիկովա հանքավայրում հազվագյուտ հողային մետաղների պաշարները գնահատում է մոտ 12,5 միլիոն տոննա՝ օքսիդների հաշվարկով, սակայն այս տվյալների անկախ հավաստագրումը դեռ ավարտված չէ։ Միևնույն ժամանակ, Ուկրաինան ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագիր է կնքել համատեղ ներդրումային հիմնադրամի վերաբերյալ՝ բնական ռեսուրսների զարգացման և երկրի վերականգնման համար, թեև նրա հանքավայրերի մի մասը գտնվում է Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող տարածքներում։
Այսպիսով, Եվրոպայի գլխավոր խնդիրն այլևս ոչ այնքան ռազմավարական ռեսուրսներ գտնելն է, որքան նախագծերն իրականում գործող ձեռնարկությունների վերածելը։ Այդ ճանապարհին առաջանում են երեք հիմնական խոչընդոտներ՝ տեղի բնակիչների աջակցությունը, ֆինանսավորումը և վարչական ընթացակարգերը։
Սերբական Jadar-ի փորձը ցույց է տալիս առաջին գործոնի նշանակությունը։ Ջրի հնարավոր աղտոտման և գյուղատնտեսական հողերի կորստի հետ կապված մտահոգությունները տասնյակ հազարավոր մարդկանց դուրս բերեցին փողոցներ և հանգեցրին ճանապարհների ու երկաթուղային գծերի արգելափակման։ 2022 թվականին Սերբիայի կառավարությունը չեղարկեց նախագծի տարածական պլանը։ Հետագայում այն վերականգնվեց, սակայն հանքավայրի շահագործման դեմ բողոքները շարունակվեցին։
Երկրորդ խնդիրը փողն է։ Ռազմավարական կարգավիճակն ինքնին նախագիծը տնտեսապես կենսունակ չի դարձնում։ ԵՄ-ից դուրս նախագծերի համար եվրոպական օրենքը չի նախատեսում ուղղակի ֆինանսավորում․ համապատասխան մակնշումը պետք է բարձրացնի ներդրողների վստահությունը, բայց չի փոխարինում շինարարության համար անհրաժեշտ միջոցներին։
Վերջապես, Կալպադակիսի խոսքով, Եվրոպային չի բավարարում վարչական արագությունը։ Metlen-ն արդեն առավելություն է ստանում ռազմավարական նախագծի արագացված լիցենզավորման շնորհիվ, սակայն սովորական պայմաններում հունական հանքավայրի շահագործման թույլտվությունների տրամադրումը տևում է յոթից ութ տարի, մինչդեռ եվրոպական օրենսդրությունը նախատեսում է առավելագույնը 27 ամիս ժամկետ։ Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում փորձում են խնդիրը լուծել այլ կերպ․ Ֆինլանդիան հունվարին թույլտվությունների տրամադրման ընթացակարգը միավորեց մեկ գերատեսչության շրջանակում, իսկ Շվեդիայում նմանատիպ համակարգը պետք է սկսի գործել 2027 թվականի հուլիսին։
Այսպիսով, ռազմավարական նախագծի կարգավիճակը միայն սկիզբն է, ոչ թե արդյունքի երաշխիք։ Առանց տեղի բնակիչների համաձայնության, կայուն ֆինանսավորման և արդյունավետ թույլտվությունների համակարգի՝ Եվրոպան վտանգում է չիրականացնել առանձին նախագծերը և չհասնել իր ավելի լայն նպատակին՝ նվազեցնել կախվածությունը կարևոր հումքի արտաքին մատակարարներից։
Ռազմավարական ծրագրերը հումքի արդյունահանման և վերամշակման իրական հզորությունների վերածելու կարողությունը Եվրոպայի համար դառնում է նրա աշխարհաքաղաքական ազդեցության ինքնուրույն ցուցիչ, ընդգծել է հոդվածի հեղինակը։
