նախընտրելի դարձնել
Ռուսաստանը Հայաստանին առաջարկել է վերականգնել երկաթուղու երկու հատված՝ Երաստխից (Երևանից հարավ) մինչև Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հյուսիսային շրջան (Շարուր), ինչպես նաև Գյումրիից մինչև Թուրքիայի սահման (Դողուքափը), «Վալդայ» միջազգային բանավեճային ակումբի շրջանակում հայտարարել է ՌԴ կառավարության փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը։ Դրա մասին ասվում է «Ռազմաքաղաքական վերլուծություն» առցանց հանդեսում հրապարակված հոդվածում։
«Միաժամանակ զարգանում է արտահանման տարանցումն Ադրբեջանով դեպի Հայաստան՝ սկզբում երկաթուղով, ապա՝ նույն ճանապարհով և/կամ ավտոտրանսպորտով՝ Վրաստանի միջոցով։ Այդ փոխադրումների նվազագույն մասը բաժին է ընկնում Աղստաֆայի և Իջևանի միջև գտնվող սահմանային անցակետին, մինչդեռ աղմկահարույց այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը» (նույն ինքը՝ TRIPP. «Թրամփի ուղին՝ հանուն միջազգային բարգավաճման») Սյունիքի հարավային հատվածում՝ Իրանի հետ սահմանի գծով Մեղրիով և Ագարակով, առայժմ չի գործում։
Ինչպես ճշտել է Օվերչուկը, հայկական կողմին առանձնապես հետաքրքրող հատվածները «գտնվում են Ռուսական երկաթուղիների կոնցեսիայում»։ Մոսկվան աջակցում է դրանց վերականգնմանը և պատրաստ է մասնակցել նախագծին՝ ապահովելու համար տրանսպորտային փոխկապակցվածությունը երկու ուղղություններով էլ, և «մոտ ժամանակում պետք է տեղի ունենան շատ կարևոր հանդիպումներ, որոնք այս հարցը առաջ կմղեն»։ Ակնհայտ է, որ խոսքը վերաբերում է մոտ ապագայում «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ ղեկավարի՝ Երևան նախատեսվող այցին։ Ավելի վաղ Փաշինյանը բազմիցս հայտարարել էր, որ հանրապետության կառավարությունը, «չսպասելով ՌԴ օգնությանը, հայտարարել է սեփական տենդերներ Թուրքիայի և Ադրբեջանի սահմաններ տանող երկաթուղային գծերի վերականգնման համար, թեև ռուսական կողմի հետ այդ հարցերի շուրջ խորհրդակցությունները շարունակվում են»։ Փաշինյանի վարկածով՝ «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի հետ կոնցեսիոն պայմանագիրը (2008–2038 թվականներ) վանում է միջազգային բիզնեսի մի մասին և խանգարում է Երևանին միանալ ձևավորվող տարածաշրջանային տարանցիկ երթուղիներին։
Իսկ հոկտեմբերի 7-ին, ակնհայտորեն բարձրացնելով խաղադրույքները բանակցությունների նախաշեմին, Փաշինյանը հայտարարեց, որ կան կոնցեսիոն համաձայնագիրը չեղարկելու իրավական հիմքեր, սակայն նախընտրելի տարբերակ անվանեց կոնցեսիայի փոխանցումը երրորդ երկրի, որը ընդունելի կլինի թե՛ Մոսկվայի, թե՛ Երևանի համար (ավելի վաղ ոչ պաշտոնապես այս համատեքստում հիշատակվում էին Ղազախստանը և արաբական որոշ միապետություններ)։ Պայմանագրի խզման մասին առայժմ չի հայտարարվել։ Հավանաբար, կառավարման ընկերության շուրջ քննարկումների հետևում թաքնված է պայքար ապագա տարանցման համար։ Փաշինյանի կառավարությունը հույս ունի օգտվելու թյուրքական հարևանների հետ հաղորդակցությունների բացումից, սակայն օպերատորի փոփոխության տնտեսական առավելությունները հեռու են ակնհայտ լինելուց, մանավանդ որ Մոսկվայում հիմնավոր կերպով հղում են անում գործող պայմանագրին և կատարված ներդրումներին։ Բելոզյորովի տվյալներով՝ «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի և դրա դուստր ձեռնարկություն «Հարավկովկասյան երկաթուղների»-ի ներդրումները 2008–2025 թվականներին կազմել են մոտ 396 միլիոն դոլար։ Հայտարարելով պարտավորությունների կատարման մասին՝ ռուսական կողմը համաձայնագրի դադարեցման կամ վերանայման դեպքում ակնկալում է ներդրված միջոցների վերադարձ։
Միևնույն ժամանակ Երևանում և, ամենայն հավանականությամբ, Վաշինգտոնում վերը նշված «Թրամփի ուղին» դիտարկում են որպես միջոց՝ Հարավային Կովկասի հարավային հատվածի տարանցիկ զարկերակների նկատմամբ արտաքին խաղացողների դե ֆակտո էքստերիտորիալ վերահսկողություն ստանալու համար։ Փաշինյանն օրեր առաջ պատմել էր, որ կառավարությունն «ամեն օր աշխատում է TRIPP նախագծի գործարկման ուղղությամբ, որից հետո ակնկալվում է հայ-թուրքական սահմանի բացում և Հայաստանի երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնումը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ»։ Տարբեր միջազգային հարթակներում խոսելով «Խաղաղության խաչմերուկի» մասին՝ Երևանում հույս ունեն բարձրացնել հանրապետության տարանցիկ ներուժը, եթե հիպոթետիկորեն նրա տարածքում հատվեն «Հյուսիս-Հարավ» (Ռուսաստանից դեպի Պարսից ծոցի և Հարավային Ասիայի երկրներ) և «Արևմուտք-Արևելք» (Չինաստանի, Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև) անդրսահմանային միջանցքները։
Ինչպես ենթադրում են որոշ ռուսական լրատվամիջոցներ, ըստ երևույթին, «…Ն. Փաշինյանի այս կանխատեսումը հիմնված է այն նախադրյալի վրա, որ TRIPP միջանցքի գործարկման պահին ԱՄՆ-ը վերահսկողություն կհաստատի նաև Իրանի նկատմամբ»։ Սակայն դժվար թե դա տեղի ունենա՝ հաշվի առնելով Թրամփի վարչակազմի համար Մերձավոր Արևելքում իրադարձությունների անբարենպաստ զարգացումը՝ Իրանի դեմ Սպիտակ տան սանձազերծած անհեռանկարային պատերազմի ընթացքում, որտեղ Իրանը կոշտ դիմադրություն է ցույց տալիս ագրեսորներին։
Ըստ որոշ ենթադրությունների՝ նոյեմբերի սկզբին միջանկյալ ընտրություններից հետո Թրամփի վարչակազմը, ձգտելով շտկել իր խարխլված միջազգային հեղինակությունը, նախատեսում է վերսկսել ռազմական գործողությունները տարածաշրջանում։ Օրինակ, անցնող շաբաթ Վաշինգտոնը, իբր, հստակ ցուցումներ է տվել Արևմտյան Երուսաղեմին՝ պատրաստվելու Իրանի դեմ հնարավոր հարվածների վերսկսմանը, և այդ հանձնարարականը իսրայելցիների համար անսպասելի էր՝ համընկնելով The Atlantic-ում հրապարակման հետ, որտեղ պնդվում էր, որ Թրամփը Պենտագոնին խնդրել էր իրանական օբյեկտներին հարվածելու տարբերակներ մշակել դեռ մինչև նոյեմբերի 3-ի միջանկյալ ընտրությունները։ Միևնույն ժամանակ, The New York Times-ի վարկածով, Թրամփը չի ցանկանում վերսկսել ռազմական գործողությունները։ Վերջին ամիսներին նա մերժել է Իրանի և եմենյան հութիների դեմ գործողությունների հինգ ծրագիր, չնայած ինքն էր դրանք պահանջել։ Հոկտեմբերի 8-ին նա Truth Social սոցիալական ցանցում գրել էր, թե Միացյալ Նահանգները «չեն հարձակվի Իրանի վրա մինչև միջանկյալ ընտրությունները»։
Այս ամենը չի նպաստում Թեհրանի դիրքորոշման մեղմացմանը՝ կապված երկրի հյուսիս-արևմտյան սահմաններին ամերիկյան ռազմական-հետախուզական օբյեկտների հայտնվելու հնարավորության հետ՝ պատեհ պատրվակների ներքո։ Հարևանների մտահոգությունները TRIPP-ի վերաբերյալ վերջերս Իրան կատարած աշխատանքային այցի ընթացքում փորձել է փարատել Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը։ Դատելով մշուշոտ դիվանագիտական ձևակերպումներից՝ դժվար թե նրան դա լիովին հաջողվել է։ Իր հերթին, Թուրքմենստանում Փաշինյանի հետ հանդիպման ընթացքում Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը շեշտել է երկկողմ համագործակցության ընդլայնման, փոխադարձ վստահության ամրապնդման և երկու երկրի միջև հարաբերությունների զարգացման անհրաժեշտությունը բոլոր ոլորտներում։
Հատկանշական է, որ TRIPP-ի գործարկման հիմնական խոչընդոտները ո՛չ Հայաստանում են, ո՛չ էլ՝ Ադրբեջանում, այլ հիմնականում կապված են արտաքին գործոնների հետ, գրում է EurasiaNet-ը։ Չնայած բազմաթիվ խոսակցություններին՝ Հայաստանի տարածքում շինարարությունը «մինչ այժմ չի սկսվել, իսկ նախագծի իրագործման ընթացքի մասին տեղեկությունները չափազանց սուղ են»։ Մերձավոր Արևելքում ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում ապագա ճանապարհը կարող է դառնալ Իրանի թիրախ, չնայած այն հանգամանքին, որ այն անցնելու է երրորդ երկրի տարածքով։ Մինչ TRIPP-ի ենթադրյալ գործարկումը Իրանն Ադրբեջանին տրամադրում էր դեպի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն ամենակարճ տարանցիկ երթուղին։ Դա որոշակի կախվածություն էր ստեղծում Ադրբեջանի համար իր հարավային հարևանից, որը TRIPP-ը, եթե երբևէ գործարկվի, էապես կնվազեցնի։
Չի բացառվում նաև, որ Վաշինգտոնը ստիպված կլինի Մոսկվայի հետ առարկայական բանակցություններ վարել TRIPP-ում Ռուսաստանի հնարավոր մասնակցության ձևաչափերի վերաբերյալ, և, ինչպես վկայում են որոշ լրատվամիջոցների հրապարակումները, այստեղ հնարավոր են որոշ ոչ ստանդարտ լուծումներ։ Օրինակ, ամերիկյան միջոցների գլխավոր օպերատոր Հարավային Կովկասում ավելի վաղ նշանակվել էր Trans-Caspian Enterprise Fund-ի ղեկավար Կոնստանտին Սոկոլովը, որի բիզնես շահերը երկար ժամանակ կապված էին «Բազովի էլեմենտ»-ի և խոշոր ռուսաստանցի գործարար Օլեգ Դերիպասկայի շրջապատի հետ։ 2026 թվականի սեպտեմբերին Սոկոլովի կառույցը (Dynamic Frontier Holdings) ավարտել է Հայաստանում Թեղուտի պղնձա-մոլիբդենային հանքավայրը կառավարող ընկերության բաժնետոմսերի 100 տոկոսի գնումը, որի գլխավոր վարկատուն ավելի վաղ եղել էր ՎՏԲ բանկը, որը ֆինանսավորել էր Դերիպասկայի կառույցների որոշ նախագծեր։ Հատկանշական է, որ ռուսական բիզնեսի հնարավոր անուղղակի մասնակցության մասին տեղեկությունը «Թրամփի ուղին» հայտնվել է այն լուրերի ֆոնին, ըստ որոնց՝ նախկին ՈւԽՍՀ տարածքում զինված հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցությունների շրջանակում քննարկվում է Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի միջև խոշոր բիզնես գործարք, որը Դոնալդ Թրամփը կարող էր ներկայացնել որպես իր մնայուն արտաքին քաղաքական հաջողությունը»,- ասվում է հոդվածում։
