նախընտրելի դարձնել
Անցնող տարում Ռուսաստանն ու Թուրքիան անսպասելիորեն դուրս են եկել համագործակցության նոր մակարդակ՝ ընդլայնելով փոխգործակցությունը՝ Սիրիայից մինչեւ Լիբիա եւ Լեռնային Ղարաբաղ: Այն, որ այդ երկխոսությունը կենտրոնացած է թեժ կետերի շուրջ, առաջացրել է Բրյուսելի անհանգստությունը: Այնտեղ կասկած են հայտնել, որ Մոսկվան եւ Անկարան պայմանավորվել են կիսել ազդեցության ոլորտը Միջերկրական ծովում: Միեւնույն ժամանակ, Վաշինգտոնում վստահ են, որ Թուրքիան Ռուսաստանի եւ Իրանի բնական հակառակորդն է: Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի օրոք ԱՄՆ-ն այդպես էլ չկարողացավ փոխել այդ իրավիճակը: Հարց է առաջանում՝ արդյոք այն կփոխվի Ջո Բայդենի նախագահության օրոք: Մոսկվայի համար նման սցենարն ամենաբացասականներից է, գրում է «Կոմերսանտ»-ը:
2020 թվականը սկսվել է Ստամբուլ Պուտինի այցից՝ կապված «Թուրքական հոսքի» գործարկման հետ: Ճանապարհին նա մեկնել է Սիրիա, որտեղ այդ պահին մարտեր են ընթացել Իդլիբի համար: Այդ երկրում ռուս եւ թուրք զինվորականներն ուղիղ բախումների սպառնալիքի տակ կհայտնվեն, եւ մարտին կպահանջվի արդեն Մոսկվայում Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի նախագահների նոր հանդիպում՝ համաձայնեցնելու Իդլիբում հրադադարի հերթական պայմանները:
Մարտյան համաձայնագրերը, ինչպես եւ Սիրիայի հարցով Անկարայի եւ Մոսկվայի նախորդ համաձայնությունները, մինչեւ օրս մինչեւ վերջ չեն իրականացվել:
Ավելին, տարեվերջին հերթական սպառնալիքն է առաջացել Սիրիայում քրդական խմբավորումների դեմ Թուրքիայի հերթական ռազմական արշավի պատճառով, ինչը հանգեցրել է նոր մարտահրավերների ռուս զինվորականների եւ դիվանագետների համար:
Պատահական չէ, որ Մոսկվայի համար տարին սկսվում եւ ավարտվում է Թուրքիայի հետ բանակցություններով:
Միեւնույն ժամանակ, 2019-2020 թվականներին Անկարայի եւ Մոսկվայի հարաբերություններում կրտուկ նշմարվում է լիբիական թեման: Թուրքիայի նախագահն իր ռուս գործընկերոջը կոչ է արել վերանայել դիրքորոշումը՝ կապված ֆելդմարշալ Խալիֆա Խաֆթարի հետ, ում ղեկավարությամբ Լիբիայի ազգային բանակը դեռեւս 2019-ի ապրիլին հարձակում է սկսել Տրիպոլիի վրա: Բացի այդ, պարոն Էրդողանը որոշում է կայացրել Լիբիա թուրք զինվորականների ուղարկելու մասին:
Նոյեմբերին Մոսկվան եւ Անկարան հայտարարել են Լեռնային Ղարաբաղում ռուս-թուրքական մոնիթորինգի կենտրոնի ստեղծման մասին՝ չնայած այդ տարածաշրջանում հակամարտության հարցով երկու երկրների դիրքորոշումները չեն համընկել:
«Կոմերսանտ»-ին ռազմական-դիվանագիտական աղբյուրները հայտնել են, որ ԼՂ շուրջ հակամարտության վերջին սրումը միտումնավոր սադրել է Անկարան:
Սակայն բարձր մակարդակով ԱԳՆ-ն, ՊՆ-ն եւ ՌԴ նախագահը զսպվածություն են ցուցաբերում Թուրքիայի նկատմամբ: ՌԴ ԱԳՆ ղեկավար Սերգեյ Լավրովը լարվածության սրման ընթացքում իր հարցազրույցներում ասել է. «Մենք չենք կարող կիսել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի այն հայտարարությունները, թե այդ հակամարտությունն ունի ռազմական կարգավորում»: Նա նաեւ ասել է, որ Ռուսաստանը երբեք չի որակել Թուրքիային որպես ռազմավարական դաշնակից: «Դա շատ սերտ գործընկեր է: Շատ առումներով այդ գործընկերությունը ռազմավարական բնույթ ունի»,-ասել է նա:
Դրանից մեկուկես ամիս անց՝ Լեռնային Ղարաբաղում հրադադարի ռեժիմի մասին Ռուսաստանի, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի առաջնորդների կողմից հայտարարության ստորագրումից հետո, Լավրովը կրկին խոսեց Անկարայի հետ տարաձայնությունների բացակայության մասին. «Վստահ եմ՝ Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի հարաբերությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են երկու անկախ երկրներ միասին աշխատել՝ իրենց քաղաքականությունն իրականացնելու համար»: Այս մասին Լավրովն ասել է «Միջերկրական ծով. հռոմեական երկխոսություն» միջազգային համաժողովի շրջանակում:
Նույն համաժողովի ժամանակ ԵՄ արտաքին գործերի եւ անվտանգության քաղաքականության հարցերի գերագույն ներկայացուցիչ Ժոզեպ Բորելը մտահոգություն է հայտնել Միջերկրական ծովում Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի «խաղի» կապակցությամբ:
Բորելի խոսքով՝ Մոսկվան եւ Անկարան պայմանավորվել են իրենց ազդեցությունը կիսել Սիրիայում, Կովկասում եւ Լիբիայում:
«Բոլորի համար տեղ կբավականացնի, եթե այդ կամ այլ հակամարտության կարգավորմանը մասնակցեն անկեղծ, այլ ոչ թե աշխարհաքաղաքական շահ կամ կողմնակի առավելություններ ստանալու համար»,-Բորելին պատասխանել է Լավրովը:
Սակայն Մոսկվայում չեն կարող հարց չուղղել, թե արդյոք «տեղ կբավականացնի» Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի համար՝ հաշվի առնելով այն, որ Անկարայի շահերի ոլորտը մոտ է ռուսական սահմաններին եւ չի սահմանափակվում միայն Լեռնային Ղարաբաղով:
Մոսկվայի համար մտահոգության առիթ են նաեւ ռազմատեխնիկական համագործակցության ոլորտում Թուրքիայի եւ Ուկրաինայի աճող շփումները:
Դեկտեմբերին երկու երկրները համաձայնագիր են կնքել հետախուզական ռազմանավերի եւ հարվածային անօդաչուների արտադրության շուրջ:
ՄՊՀ Ասիայի եւ Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտի դոցենտ Պավել Շլիկովը «Կոմերսանտ»-ին տված հարցազրույցում ուշադրություն է հատկացրել պանթյուրքական գաղափարներին, որոնք սկսել է շահարկել Էրդողանը: «Հատկապես զայրացրել է հետխորհրդային տարածքում ամրապնդվելու Թուրքիայի ձգտումը»,-ասել է նա:
Փորձագետի խոսքով՝ Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ հարաբերություններն առաջնորդակենտրոն են, այսինքն՝ հիմնված են երկու նախագահների միջեւ անձնական հարաբերությունների վրա:
«Մերձեցման դրայվեր են հանդիսանում հակարեւմտյան տրամադրությունները, ԵՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցները երկու երկրների նկատմամբ»,-հավելել է Շլիկովը:
Միեւնույն ժամանակ, նա ափսոսանք է հայտնել, որ հենց Անկարան է ձգտում տարածաշրջանային օրակարգի իր տեսլականը պարտադրել:
«Սակայն ցանկացած պահի ամեն ինչ կարող է փոխվել: Մենք չգիտենք՝ որքան հեռու կգնա Էրդողանը՝ ներքին լսարանի համար ակնոց ընտրելու համար, հատկապես, եթե արտահերթ ընտրություններ լինեն: Նախագահի համար կարեւոր է հաջողության իր պատմությունները հավաքելը: Իսկ դրանք հիմա կարող են լինել միայն արտաքին հարթակներում»,-ասել է փորձագետը:
Շլիկովի խոսքով՝ 2015 թվականի ճգնաժամից հետո (երբ թուրքերը Սիրիայի երկնքում ռուսական ինքնաթիռ խոցեցին, իսկ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը դա որակեց «մեջքից հարված») եւ դրան հաջորդած հարաբերություններում յոթնամսյա սառը պատերազմից հետո նկատվում է Մոսկվայի եւ Անկարայի փոխգործակցության նոր մոդել՝ տարածաշրջանային անվտանգության խնդիրների վրա շեշտադրմամբ:
«Մոդելի պարադոքսն այն է, որ երկու երկրների մոտ կան տարաձայնություններ տարածաշրջանային օրակարգի տարբեր հարցերի շուրջ, սակայն դա անհնար չի դարձնում երկխոսությունը: Ավելին, վերջին շրջանում կա զգացողություն, որ տարածաշրջանային անվտանգության ոլորտում համագործակցությունը երկրորդ պլան է մղել երկկողմ հարաբերությունների շատ այլ հարցեր»,-ասել է Շլիկովը:
Սակայն փորձագետի խոսքով՝ 2020 թվականը ցույց տվեց, որ Անկարայի եւ Մոսկվայի միջեւ երկխոսությունը «տարածաշրջանային անվտանգության» օրակարգի ընդլայնման պայմաններում ավելի ու ավելի բարդանում է:
Կա նաեւ առիթ որոշակի հիասթափության համար: Թուրքիան ձգտում է Ռուսաստանի հետ իր հարաբերություններում դուրս գալ Սիրիայի հարցով համագործակցության շրջանակից: «Ռուսական Ս-400 ԶՀՀ-ներ գնելուց հետո Թուրքիան ռազմատեխնիկական համագործակցության հույս ուներ, սակայն այդ հույսերը չիրականացվեցին: Վերջին շրջանում տպավորություն է ստեղծվել, թե Անկարան սկսում է ճնշվել այդ գործարքից»,-նշել է Շլիկովը:
Փորձագետն ուշադրություն է հատկացրել Անկարայի վրա Մոսկվայի ճնշման լծակների կրճատմանը, առաջին հերթին՝ թուրքական գազային շուկայի կորստի հեռանկարին: Չի մխիթարում նաեւ առեւտրային կապերի զարգացումը:
Առնվազն 10 տարի երկու երկրները հայտարարում են առեւտրաշրջանառության շեմը 100 մլրդ դոլարի հասցնելու ծրագրերի մասին, սակայն կիսով չափ չեն մոտենում դրան:
Եթե 2008 թվականին ռուս-թուրքական առեւտրաշրջանառությունը հասել է 37 մլրդ դոլարի, ապա 2019-ին այն նվազել է մինչեւ 26,3 մլրդ դոլար: Համեմատության համար. Թուրքիայի եւ ԵՄ-ի առեւտրաշրջանառությունը, որից Անկարան մշտապես նորանոր պատժամիջոցներ եւ սպառնալիքներ է ստանում, 2018-ին հավասար է եղել 138 մլրդ եվրոյի: Շլիկովը նաեւ չի բացառել, որ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կարող են «առեւտրի առարկա» դառնալ Անկարայի եւ Վաշինգտոնի միջեւ Ջո Բայդենի կողմից ԱՄՆ նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց հետո:
Թրամփի թիմի նախկին անդամները խորհուրդ են տալիս նոր նախագահ Ջո Բայդենին ավելի կոշտ լինել Թուրքիայի հետ հարաբերություններում:
Նոյեմբերին պաշտոնից հեռացած՝ Սիրիայի հարցով ԱՄՆ հատուկ ներկայացուցիչ Ջեյմս Ջեֆրին, ով նաեւ Անկարայում դեսպանի պաշտոնի փորձ ունի (2008-2010), Al-Monitor-ին տված հարցազրույցում ասել է. «Էրդողանը չի նահանջի, քանի դեռ նրան ատամներ ցույց չեք տվել»։ Նա նաեւ հավելել է, որ ԱՄՆ-ը առանց Թուրքիայի չի կարող գործել Մերձավոր Արեւելքում, Կովկասում եւ Սեւծովյան տարածաշրջանում: «Թուրքիան Ռուսաստանի եւ Իրանի բնական հակառակորդն է»,- ընդգծել է նա:
Հատուկ ներկայացուցչի պաշտոնում պարոն Ջեֆրիի խնդիրներից մեկն էր ոչնչացնել Մոսկվայի եւ Անկարայի սերտ համագործակցությունը, բայց ծրագիրը չհաջողվեց: Այժմ Ռուսաստանի համար կարեւոր է թույլ չտալ իրադարձությունների նման զարգացում ԱՄՆ նոր նախագահի օրոք:
«Նոր ղեկավարության օրոք Թուրքիայի եւ ԱՄՆ-ի մերձեցման փորձեր, անշուշտ, կլինեն, այդ թվում՝ ի հեճուկս ռուսական շահերի: Սակայն, բաց է մնում այն հարցը, թե արդյոք այդ փորձերը կկոտրվեն՝ բախվելով ամերիկա-թուրքական հարաբերությունների ավանդական խնդիրներին, կամ արդյոք ամերիկացիները կկարողանան առաջարկել Թուրքիային այնպիսի «սոցիալական վերելք»՝ համաշխարհային քաղաքականության մեջ նրա կարգավիճակի եւ ազդեցության բարձրացման համար, որը Անկարան իրականում ստացել է Մոսկվայի հետ համագործակցությունից»,- «Կոմերսանտ»-ին ասել է ՄԳԻՄՕ-ի միջազգային գործընթացների վերլուծության լաբորատորիայի ավագ գիտաշխատող Մաքսիմ Սուչկովը:
Փորձագետի խոսքով՝ Արեւմուտքի համար ավելի հարմարավետ կլիներ այնպիսի Թուրքիայի հետ, որը կմնար Ռուսաստանը, արմատական իսլամիզմը եւ Մերձավոր Արեւելքից փախստականների հոսքը զսպելու հիմնական տարր, այլ ոչ թե կխաղար իր սեփական խաղը:
«Բայդենի թիմի համար առավելագույն խնդիրը Թուրքիայի «ես»-ը ավելի շատ Ռուսաստանի, եւ ավելի քիչ` ԱՄՆ-ի դեմ շրջելն է: Այստեղից էլ արեւմտյան դիվանագետների եւ վերլուծաբանների մեծ մասի հասարակական հռետորաբանության մեջ Մոսկվայի եւ Անկարայի միջեւ «օբյեկտիվ տարաձայնությունների» անընդհատ շեշտադրումն է, նույնիսկ եթե նրանք իրենք էլ լիովին գլուխ են հանում այդ տարաձայնություններից»,- հավելել է Սուչկովը:
