նախընտրելի դարձնել
Ուկրաինայում ռազմական գործողությունների արձագանքը ՆԱՏՕ-ի համար դարձել է դաշինքի պատմության մեջ ուժի ամենալուրջ փորձությունը։ Հայտարարվել է միասնության մասին, բայց հենց հիմա ՆԱՏՕ-ի մի երկիր պատերազմով է սպառնում դաշինքի մյուս երկրին՝ խոսքը Թուրքիայի եւ Հունաստանի մասին է։ Միեւնույն ժամանակ, ԵՄ երկու երկրները շատ ոչ թափանցիկ դեր են խաղում հակամարտությունում, գրում է Die Welt-ը, հոդվածի թարգմանությունը մեջբերում է Inosmi-ն։ https://inosmi.ru/
Թղթի վրա Թուրքիան եւ Հունաստանը դաշնակիցներ են։ Սակայն ոչ վաղ անցյալում այս երկու երկրները բազմիցս կանգնած են եղել պատերազմի շեմին։ 80-ականներին, երբ Էգեյան ծովի նույն հատվածում նավթ էին փնտրում։ 90-ականներին, երբ նրանք վիճում էին անմարդաբնակ կղզիների կարգավիճակի շուրջ։ Երկու տարի առաջ, երբ խոսքը վերաբերում էր արեւելյան Միջերկրական ծովի գազի հանքավայրերին: Այժմ բանավեճը կրկին թեժացել է, այն ժամանակ, երբ Եվրոպայում զինված հակամարտություն է տեղի ունենում, եւ ՆԱՏՕ-ի համախմբվածությունն ավելի կարեւոր է, քան երբեւէ։ Ահա հիմնական հարցերի պատասխանները.
Ի՞նչ է կատարվում Էգեյան ծովում
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը վերջերս սպառնացել էր Հունաստանին, որ թուրք զինվորները կարող են «գիշերը հայտնվել»։ Նրա կառավարությունը մեղադրել է Հունաստանի իշխանություններին անցյալ հանգստյան օրերին թուրքական բեռնատար նավի վրա կրակելու համար։ Բացի այդ, օգոստոսի վերջին Հունաստանի հակաօդային պաշտպանությունը թիրախավորել է թուրքական ինքնաթիռները, եւ թուրքական կողմին, իբր, հաջողվել է ֆիքսել այդ փաստը։ Աթենքը հերքում է բոլոր մեղադրանքները եւ ՆԱՏՕ-ից ու ԵՄ-ից պահանջում է կարգի հրավիրել Թուրքիային։ Հույները պնդում են, որ, ըստ ամենայնի, Անկարան նախապես որոշել է «իր ապագա ագրեսիան արդարացված ներկայացնել»։ Ինչպես ասվում է Հունաստանի արտաքին գործերի նախարարության հաղորդագրություններից մեկում։ Այնտեղ նշվում է նաեւ, որ տարեսկզբից թուրքական ռազմական ինքնաթիռները հունական տարածքի վրայով թռել են 183 անգամ, ինչը Հունաստանի ինքնիշխանության լուրջ խախտում է։
Ո՞րն է վեճի էությունը
Խոսքը իշխանության, փողերի եւ պատմության մասին է: Անկարան առաջին հերթին վրդովված է, որ հունական շատ կղզիներ ռազմականացված են։ Սա, ըստ Թուրքիայի, հակասում է միջազգային պայմանագրերին՝ Լոզանի, որը հիմք դրեց երկու պետությունների ներկայիս սահմաններին 1923 թվականին, եւ Փարիզի, ըստ որի՝ 1947 թվականին Դոդեկանեսյան կղզիները Իտալիայից անցան Հունաստանին։ Թուրքիան իր դիրքորոշումը հիմնավորում է նրանով, որ Աթենքը, խախտելով այդ պայմանագրերը, կորցրել է ինքնիշխանությունը այդ տարածքների նկատմամբ։ Իր հերթին, Հունաստանի կառավարությունը պնդում է իր ինքնապաշտպանության իրավունքը՝ Թուրքիայի արեւմտյան ափերի մոտ վայրէջք կատարող նավակները, իբր, սպառնում են կղզիների անվտանգությանը, ուստի հույները պաշտպանում են դրանք:
Բացի այդ, երկու երկրներն էլ հայտարարում են Միջերկրական ծովի հանքավայրերից բնական գազ արդյունահանելու իրենց իրավունքի մասին։ Համաձայն «ՄԱԿ-ի ծովային օրենքի»՝ ափամերձ երկրները կարող են հանքարդյունաբերությամբ զբաղվել ծովի եւ մայրցամաքային շելֆի տարածքում մինչեւ 200 ծովային մղոն հեռավորության վրա։ Սակայն այդ իրավունքները կարող են սահմանափակվել: Այս դեպքում 200 մղոնանոց գոտին կրճատվում է. սա է պատճառը, որ թուրքական մայրցամաքի մոտ գտնվող հունական կղզիները սահմանափակում են Թուրքիայի գործողությունների ազատությունը։ Անկարան իր հերթին փաստարկներ է բերում, որ կղզիները չունեն իրենց բացառիկ տնտեսական գոտին։
«Առաջին հերթին խոսքը իշխանության մասին է եւ այն սկզբունքային փաստի հետ, որ Էգեյան ծովի քաղաքական աշխարհագրության շնորհիվ Հունաստանը ավելի լավ դիրքում է»,- ասում է Ռազմածովային ասպիրանտուրայի պրոֆեսոր եւ ուշ Օսմանյան կայսրության պատմաբան Ռայան Ջինջերասը: Թուրքերի, այդ թվում՝ Էրդողանի համար սա բացարձակապես անընդունելի է»։ Ոչ պակաս կարեւոր խնդիրն այն է, որ այս թշնամությունը պատմական արմատներ ունի: 100 տարի առաջ ավարտված հունա-թուրքական պատերազմը դեռեւս կարեւոր դեր է խաղում երկու երկրների ազգայնական դիսկուրսում։
Որքանո՞վ է իրավիճակը լուրջ
Հակամարտության լարվածությունն ու մոտալուտ սրումը նորություն չեն, սակայն այն պահը, երբ այն սրվեց, չափազանց ցավալի է։ «ՆԱՏՕ-ն շատ խնդիրներ ունի Ուկրաինայի եւ Ռուսաստանի հետ: Եվ հիմա դաշինքը պետք է զբաղվի նաեւ հարավով՝ հետ պահելով իր երկու անդամներին միմյանց վրա հարձակվելուց»,- ասում է Ջիմ Թաունսենդը՝ ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության պաշտոնյան, որը պատասխանատու է Եվրոպայի եւ ՆԱՏՕ-ի նկատմամբ քաղաքականության համար։ Ոչ նա, ոչ էլ Ջինջերասը չեն հավատում, որ պատերազմը ուր որ է կսկսվի։ Սակայն Թուրքիայի եւ Հունաստանի միջեւ աճող լարվածությունը ռիսկեր է պարունակում: «Նրանք ինքնատիպ պար են կատարում՝ կա՛մ սրում են իրավիճակը, կա՛մ թուլացնում այն: Խնդիրն այն է, որ եթե մի օր նրանցից մեկը անհարմար քայլ անի եւ սխալ հաշվարկի, օրինակ՝ ինքնաթիռ խոցի մարդկային զոհերով, ապա իրավիճակը դուրս կգա վերահսկողությունից»,- ասում է Թաունսենդը:
«Դա կարող է բացասաբար ազդել Ուկրաինային ՆԱՏՕ-ի օգնության վրա»,- ասում է Ջինջերասը։ Ամենամեծ մղձավանջը տեղի կունենա, եթե «հակամարտության դեպքում ապակայունացվի ուկրաինական զինված ուժերի ապահովման համար կենսական նշանակություն ունեցող տարածաշրջանը»։ Հունաստանի Ալեքսանդրուպոլիս նավահանգստային քաղաքը Ուկրաինային ՆԱՏՕ-ի զենք մատակարարելու առանցքային կետն է։
Ի՞նչ կլինի, եթե ՆԱՏՕ-ի երկու երկրներ սկսեն պատերազմել միմյանց դեմ
Նման նախադեպեր դեռ չեն եղել։ ՆԱՏՕ-ի կանոնադրության 5-րդ հոդվածում ասվում է, որ ՆԱՏՕ-ի երկրներից մեկի վրա հարձակումը համարվում է հարձակում բոլորի վրա, այսինքն՝ բոլոր մյուս դաշնակիցները պետք է օգնության հասնեն նրան։ Սակայն չկա գործողությունների ծրագիր մի իրավիճակի համար, երբ զինված հակամարտություն է տեղի ունենում ՆԱՏՕ-ի երկու գործընկերների միջեւ: Նման իրավիճակ պարզապես նախկինում չի անցել ՆԱՏՕ-ի հիմնադիրների մտքով։ Կարելի է ենթադրել, որ այս դեպքում ինչպես Հունաստանը, այնպես էլ Թուրքիան կփորձեն հակառակ կողմին ներկայացնել որպես ագրեսոր եւ օգնության կոչ անել դաշնակիցներին։ Եթե թուրք զինվորները «գիշերը հայտնվեն», ինչպես սպառնում է Էրդողանը, ապա միանգամայն պարզ է, թե տվյալ դեպքում ով է լինելու ագրեսորը։ Բայց եթե բախումը տեղի ունենա բաց ծովում, ապա այլ իրավիճակ կլինի: Մնում է հուսալ, որ ՆԱՏՕ-ն այս դեպքում շահագրգռված կլինի դեէսկալացիայի մեջ եւ կստանձնի միջնորդի դերը։ Դաշինքի կանոնադրությամբ նախատեսված չէ նաեւ ՆԱՏՕ-ից որեւէ երկրի հանելու հնարավորությունը։
Ով է ում օգնում
Ու՞մ են աջակցում ՆԱՏՕ-ի մյուս երկրներն այս հակամարտությունում: Առավել ակնհայտ Աթենքին պաշտպանում է Ֆրանսիան: Մեկ տարի առաջ Հունաստանն ու Ֆրանսիան ռազմավարական համաձայնագիր են ստորագրել, որը նախատեսում է միլիարդավոր եվրոյի զենքի մատակարարում։ Ի թիվս այլ բաների, Հունաստանը պատվիրել է ֆրանսիական կործանիչներ եւ Թուրքիային անվանել է իր ակամա ռազմականացման հիմնական պատճառ:
Ագրեսիայի դեպքում Փարիզը հավաստիացրել է Աթենքին իր աջակցությունը։ Թուրքիան դա ընդունել է որպես մարտահրավեր։ ԵՄ-ն նույնպես բազմիցս դատապարտել է Թուրքիայի պահվածքը, Գերմանիան նույնպես համերաշխություն է հայտնել Աթենքին: Ի պատասխան՝ Էրդողանը ձգտում է մտերմանալ Իսպանիայի հետ։ Անցյալ տարվա աշնանը այս երկրները ստորագրել են զենքի մատակարարման սեփական պայմանագիրը։
Միաժամանակ ԱՄՆ-ն ընդլայնում է իր ռազմական ներկայությունը Հունաստանում, ինչը չափազանց զայրացնում է Էրդողանին։ ՆԱՏՕ-ի միասնության կոչ անող Թաունսենդը, սակայն, ասում է, որ ԱՄՆ-ի գործունեությունը ոչ մի կապ չունի Անկարայի հետ։ «Մեր բոլոր գործողություններն ուղղված են ոչ թե Թուրքիայի, այլ Ռուսաստանի դեմ»: Անվտանգության հարցերով փորձագետ Թաունսենդը զգուշացնում է ՆԱՏՕ-ի մյուս երկրներին, որ իրենց ձեռքերը չտաքացնեն հունա-թուրքական հակամարտության վրա։ «Ես տեսնում եմ, որ դա տեղի է ունենում, եւ դա չպետք է լինի այսպես»,- ասում է նա: Եթե խոսքը կոնֆլիկտի մասին է, «ապա նրանք, ովքեր ցանկանում են ձեռքերը տաքացնել ռազմական մատակարարումների վրա, արյունով կհայտնվեն հենց այս ձեռքերի վրա»:
Հնարավո՞ր է արդյոք խնդիրը մեկ հարվածով լուծել
Ոչ։ Հունաստանում ու Թուրքիայում հաջորդ տարի ընտրություններ կլինեն, եւ լարվածությունը օգնում է երկու կառավարություններին ընտրողներին իրենց կողմը գրավել: Բացի այդ, Թաունսենդը դժգոհում է միջազգային մակարդակում միջնորդի բացակայությունից՝ առայժմ ՆԱՏՕ-ն անօգուտ է եղել որպես խաղաղարար, իսկ «ժողովրդավարությունների բանակցելու բացառիկ կարողության» տեսությունը դարձել է ամոթալի։ «Չի կարելի հույս դնել նրա վրա, որ երկու երկրները ինքնուրույն կարգավորելու հարցերը»,- ասում է նա: «Նրանք չեն կարող դա անել: Դա չափազանց զգացմունքային հարց է նրանց համար»:
Էգեյան ծովը տեսանելի ապագայում կմնա լարվածության օջախ, որը ամենափոքր սխալ քայլի դեպքում կարող է ՆԱՏՕ-ին հասցնել իր հնարավորությունների սահմաններին:
