Նախընտրելի
Պատերազմի ստվերում Հայաստանը փորձում է իր տնտեսությունը անփոխարինելի դարձնել։ Նման վերնագրով հոդված է հրապարակվել ամերիկյան հայտնի «TIME» պարբերականում։
«Ուկրաինայի պատերազմը անչափելի մարդկային ծախսեր է առաջացրել՝ խարխլելով շուկաները՝ խաթարելով մատակարարման շղթաները և ամբողջ աշխարհում սղաճ առաջացնելով: Այդ ժամանակից ի վեր հազարավոր ռուսաստանյան մասնագետներ լքել են Հայաստանը՝ խուսափելու համար և՛ զինվորական զորակոչից, և՛ արևմտյան ծանր պատժամիջոցներից՝ խթանելով տեղական տնտեսությունը, որն անցյալ տարի աճել է 8,7%-ով: Սակայն թերագնահատման հետևանք դարձավ անվտանգության ոլորտում Մոսկվայի կայունացնող ներկայության անհետացումը սեփական հետնաբակում:
2020 թվականին պատերազմ սկսվեց, որի արդյունքում մոտ 2000 ռուս խաղաղապահ ուղարկվեց վիճելի Լեռնային Ղարաբաղ։ Բայց հետո Լեռնային Ղարաբաղը 2022 թվականի դեկտեմբերին Բաքուն զավթեց, և իննամսյա պաշարումից հետո ավելի քան 100 հազար հայեր բռնի տեղահանվեցին, իսկ այդ ամբող ընթացքում ռուս խաղաղապահները ոչինչ չձեռնարկեցին։
Հարցին՝ արդյոք Ռուսաստանի երկմտանքը պայմանավորված է ուկրաինական հակամարտությմաբ, Հայաստանի նախագահ Վահագն Խաչատրյանը կարող է միայն ուսերը թոթվել։ «Փաստն այն է, որ մենք մեր գործընկերների օգնության կարիքն ունեինք, երբ Ադրբեջանը հարձակվեց, բայց այդ օգնությունը չստացանք»,- ասում է նա։ «Ուստի մենք պետք է որոշ եզրակացություններ անենք»:
Անցյալ հոկտեմբերին ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենն ամերիկացի օրենսդիրներին հայտնեց, որ Ադրբեջանը մտադիր է ներխուժել Հայաստան: Մարտին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը զգուշացրել էր, որ Ադրբեջանը ձգտում է «նոր լայնածավալ պատերազմ սկսել»։
Փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրողությունները դրդել են Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ամբողջական վերագնահատմանը։ Հայաստանն առաջին շրջափակված անկլավը չէ, որն ապահովություն է փնտրում՝ կապվելով ավելի լայն աշխարհի հետ: Փոքրիկ պետությունները՝ Սինգապուրից մինչև Կատար և Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, փորձել են խուսափել իրենց խոշոր հարևանների կողմից կուլ գնալուց՝ վերածվելով բանկային և ներդրումային կենտրոնների:
Ծով ելք չունեցող Հայաստանը գաղտնի զենք ունի ՝ կենսունակ սփյուռք աշխարհի գրեթե բոլոր անկյուններում, միայն Կալիֆոռնիայում մոտավորապես մեկ միլիոն էթնիկ հայերով:
Թեև Խորհրդային Միության փլուզումը նշանակալից պահ էր Հայայստանի պատմության մեջ, այն նսեմանում է 1915 թվականի ցեղասպանության համեմատ, երբ Օսմանյան կայսրությունը սիստեմատիկ կերպով բնաջնջեց 600 հազարից մինչև 1,5 միլիոն հայերի: Այս վայրագությունը ոչ միայն սփռեց հայերին աշխարհով մեկ, այլև շարունակում է ձևավորել տարածաշրջանային քաղաքականությունը: Թուրքական ժխտումները փաստացիորեն արգելափակել են Անկարայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու Երևանի ջանքերը, որն աջակցել է Բաքվին Լեռնային Ղարաբաղում վերջին հարձակումների ժամանակ:
2021 թվականին Ադրբեջանի ավտոկրատ նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց Նախիջևանի տարածքով դեպի Թուրքիա ցամաքային միջանցք ստեղծելու իր մտադրության մասին՝ իր վերահսկողության տակ վերցնելով Սյունիքի հարավային շրջանը, «անկախ նրանից՝ Հայաստանը դա ուզի, թե ոչ»՝ հավելելով, որ «եթե չուզենա», այդ հարցը ուժով կլուծենք»։
Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծումը փաստացի կփակի Իրանի հետ Հայաստանի հարավային սահմանը և կնշանակի, որ նրա միակ բաց սահմանը լինելու է Վրաստանի հետ։ Բացի Լեռնային Ղարաբաղից, ադրբեջանական զորքերն արդեն վերահսկում են մոտ 200 քառ. կմ Հայաստանի տարածք, որն Ալիևն անվանում է «Արևմտյան Ադրբեջան»:
Անցյալ տարվա սեպտեմբերի 24-30-ին ադրբեջանական հրետանու կրակից Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության մոտ 99%-ը փախել է։ Պաշարված վառելիքի բաշխման կենտրոնի պայթեցման հետևանքով զոհվել է մոտ 218 մարդ, 70 մարդ էլ մահացել են դեպի Հայաստան դժվարին ճանապարհորդության ընթացքում։
Ռուսաստանի աջակցության բացակայությունը ստիպեց Հայաստանին հունիսին հայտարարել ՀԱՊԿ-ին մասնակցությունը սառեցնելու մասին։ Մինչև Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումը Հայաստանի կողմից գնված զենքի առնվազն 90%-ը գալիս էր Ռուսաստանից։ Այսօր այն 10%-ից էլ քիչ է, և Հայաստանը ստիպված եղավ լրացնել այդ բացը` հաստատելով նոր բարեկամական հարաբերություններ։ Հնդկաստանը դարձել է Հայաստանի սպառազինության առաջատար մատակարարը: Հնդկաստանին հաջորդում է Ֆրանսիան, որից Հայաստանը վերջերս 36 ինքնագնաց Caesar հաուբից է գնել:
Հայաստանը միաժամանակ դիվերսիֆիկացնում է իր արտաքին քաղաքականությունը: Երևանը ԵՄ-ի հետ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը ստորագրել է դեռևս 2017 թվականին, իսկ փետրվարին համաձայնել է խորացնել այդ համագործակցությունը ԵՄ-Հայաստան գործընկերության նոր օրակարգի միջոցով։ Հայաստանը փորձում է խորացնել նաև համագործակցությունը ԱՄՆ-ի հետ, և նախագահ Ջո Բայդենը անցյալ ամիս հայտարարեց, որ մտադիր է առկա երկկողմ ռազմավարական երկխոսությունը ռազմավարական գործընկերության վերափոխել:
