Երբ երկար տարիներ պատերազմող Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները օգոստոսի 8-ին հանդիպեցին Սպիտակ տանը, նրանք վավերացրեցին խաղաղության համաձայնագիրը. ոչ թե վերջնական պայմանագիր, այլ դրա իրականացման սկիզբը, գրում են Atlantic Council-ի համար ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչ Շեյլա Պայլանը և Յորքթաունի ինստիտուտի «Թուրան» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Ջոզեֆ Էփշտեյնը։

«Նրանք նաև ստորագրել են համատեղ հռչակագիր՝ «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP) ստեղծման մասին, քսանհինգ մղոն երկարությամբ միջանցք, որը նախատեսված է Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանը իր Նախիջևանի էքսկլավի հետ կապելու համար։ Այս քայլերը, ընդհանուր առմամբ, խոշոր հաղթանակներ են Հայաստանի, Ադրբեջանի և Միացյալ Նահանգների համար։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը հայտնվում է ամենամեծ պարտվողի դերում», - ասվում է հոդվածում։

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը գովասանքի է արժանի՝ դաժան հակամարտության շուրջ նուրբ բանակցություններում արբիտրի դեր կատարելու համար, նշում են հոդվածի հեղինակները։

Այս դիվանագիտական առաջընթացը հնարավոր է դարձել նաև Ռուսաստանի մի շարք սխալների և իր հարևանների ինքնիշխանությունը անտեսելու պատճառով։

«Եթե Միացյալ Նահանգները ցանկանում են զարգացնել այս ձեռքբերումը, ապա նրանք պետք է նպաստեն Հայաստանի տարածաշրջանային ինտեգրմանը, արագորեն անցնեն TRIPP նախագիծը գաղափարից իրականություն դարձնելուն և խորացնեն իրենց կապերը տարածաշրջանի այլ երկրների հետ։ Սա կթուլացնի Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, որին Մոսկվան երկար ժամանակ վերաբերվել է որպես իր սեփական տիրույթների մի մասի, ճիշտ այնպես, ինչպես Ուկրաինայի դեպքում»,- գրում են Պայլանը և Էփշտեյնը։

Ըստ փորձագետների՝ «չնայած Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի անկախության ձեռքբերմանը, Ռուսաստանը շարունակում է նրանց սահմանները դիտարկել որպես ուժի փոփոխական սահմաններ, որոնք կարող են վերանայվել ցանկության դեպքում»։

«Այսպիսով սահմանները դիտարկելը ոչ այլ ինչ է, քան կայսերական մոտեցում։ Իհարկե, Կրեմլի համար սա նորություն չէ։ Շատ առումներով ռուսական կայսերական մտածելակերպը ղեկավարել է երկրի կառավարիչներին հարյուրավոր տարիներ։ Ինչպես Նիկոլայ I-ն է ասել 19-րդ դարի կեսերին. «Որտեղ բարձրացվել է Ռուսաստանի դրոշը, այն երբեք չի իջեցվի»։ Ավելի վերջերս Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը կրկնել է այս արտահայտությունը՝ հայտարարելով, որ «Ռուսաստանի սահմանները վերջ չունեն»։ Եվ երբ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը Ալյասկայի գագաթնաժողով է ժամանել «СССР» (ԽՍՀՄ) գրությամբ սվիտերով, նա նույն ուղերձն է ուղարկել՝ ինչը երբևէ մերն է եղել, հավերժ մերն է մնալու»,- ընդգծում են հոդվածի հեղինակները։

Սակայն հենց այս մտածելակերպն է, որ վանում է հարևաններին, ովքեր այլապես կարող էին գործընկերային հարաբերություններ հաստատել, ասում են փորձագետները։

«Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանն իր անվտանգությունը վստահել է Ռուսաստանին՝ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) միջոցով։ Սակայն, երբ 2022 թվականի սեպտեմբերին ռազմական գործողությունների արդյունքում ադրբեջանական զորքերը ներխուժեցին Հայաստանի տարածք, ռազմական օգնության մասին Երևանի խնդրանքը մերժվեց։ Իսկ 2023 թվականին ռուս խաղաղապահները մի կողմ գնացին, երբ Բաքուն գրավեց Ղարաբաղը՝ ստիպելով նրա էթնիկ հայ բնակչությանը փախչել։ Ընդհակառակը, Ադրբեջանը դուրս եկավ Ռուսաստանի գլխավորած կոլեկտիվ անվտանգության համակարգից դեռ 1999 թվականին, սակայն Մոսկվան շարունակում էր շողոքորթել Բաքվին՝ զենքի խոշոր մատակարարումներով և էներգետիկայի և այլ ոլորտներում կապերի խորացմամբ, միևնույն ժամանակ հանդես գալով որպես Երևանի անվտանգության երաշխավոր և զենքի խոշորագույն արտահանող։ Ռուսաստանի դավաճանությունից հետո Հայաստանի շրջադարձն անխուսափելի է մնում, սակայն պարզ չէ, թե որքան արագ և որքան հեռու նա կկարողանա դուրս գալ Մոսկվայի ազդեցությունից»,- հոդվածում ընդգծել են Պայլանը և Էփշտեյնը։

Մինչ ռուս փորձագետները թերագնահատում են խաղաղության համաձայնագրի նշանակությունը, կովկասյան տարածաշրջանը շարունակում է կարևոր մնալ Մոսկվայի համար՝ ոչ միայն զգացմունքային, այլև ռազմավարական առումով, գրում են հոդվածի հեղինակները։

«Կասպից ծովի ավազանը հարուստ է նավթով և գազով և այստեղով է անցնում Միջին միջանցքը՝ Ասիայից Եվրոպա տարանցիկ երթուղին, որը շրջանցում է Ռուսաստանն ու Իրանը։ Այս միջանցքը, հավանաբար, ավելի ու ավելի մեծ նշանակություն կունենա, քանի որ հազվագյուտ հողային տարրերի համար մրցակցությունը մեծանում է, որովհետև Կենտրոնական Ասիան ունի կարևորագույն հանքանյութերի հսկայական պաշարներ։ Մոսկվան դա հասկանում է և դրա համար էլ 1990-ականների սկզբից աջակցել է Վրաստանի երկու անջատողական հանրապետություններին և ռազմական ուժ է կիրառել, այդ թվում՝ 2008 թվականին երկիր ներխուժել, երբ այն ձգտում էր մերձենալ Արևմուտքի հետ։ Ռուսաստանը նույն մարտավարությունն է կիրառում Ադրբեջանին և Հայաստանին իր ազդեցության տակ պահելու համար։ Մոսկվան բազմիցս պատասխանել է Արևմուտքի հետ հարաբերություններ հաստատելու Երևանի փորձերին պատասխան միջոցներով՝ համատեղելով դիվանագիտական հարձակումները նպատակաուղղված տնտեսական ճնշումների հետ, որոնք նախատեսված են հայերին հիշեցնելու համար, թե ով է այստեղ գլխավորը»,- նշվում է հոդվածում։

Հեղինակների կարծիքով, Վաշինգտոնում ձեռք բերված Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացը կարող է դառնալ Ռուսաստանի վրա ճնշման ևս մեկ լծակ՝ ընդլայնելով Կովկասյան տարածաշրջանում ԱՄՆ գործընկերությունը։

«Սակայն կայուն խաղաղություն ապահովելու համար TRIPP-ի կառուցումը բավարար չէ. դա նաև պահանջում է նոր ավտոմոբիլային և երկաթուղային կապերի բացում Հայաստանի տարածքով դեպի Ադրբեջան և Թուրքիա, ինչը արդյունավետ կերպով տարածաշրջան կվերադարձնի համաշխարհային առևտուրը։ Այս հաղորդակցության ընդլայնումը մինչև Կենտրոնական Ասիա թույլ կտար պետություններին ընդլայնել Միջին միջանցքը և շրջանցել Ռուսաստանը։ Սա կարող է օգնել ապահովել մատակարարման հիմնական շղթաները և օգտագործել հազվագյուտ հողային տարրերի և ռազմավարական հանքանյութերի պաշարները, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից տեխնոլոգիաների համար, ինչպիսիք են սմարթֆոնները, էլեկտրական մեքենաները և կիսահաղորդիչները։ Այս ռազմավարությունը կարող է լրացնել Ուկրաինային տրամադրվող օգնությունը և Մոսկվայի դեմ կիրառվող պատժամիջոցները՝ առանց որևէ կրակոցի»,- ընդգծում են նրանք։