նախընտրելի դարձնել
Հայաստանի եւ Ադրբեջանի փոխվարչապետները երեքշաբթի Մոսկվայում սահմանների սահմանազատման եւ անվտանգության հարցերով հանձնաժողովների համատեղ նիստ կանցկացնեն։ Սակայն գլխավոր իրադարձությունը տեղի կունենա հաջորդ օրը. Բրյուսելում, Եվրոպական խորհրդի ղեկավար Շառլ Միշելի միջնորդությամբ կհանդիպեն երկու երկրների ղեկավարներ Նիկոլ Փաշինյանը եւ Իլհամ Ալիեւը։ Մոսկվայում բանակցությունների թեման կլինի տեխնիկական պայմանավորվածությունների իրականացումը, իսկ Բրյուսելում օրակարգում կլինի հիմնական չլուծված հարցը՝ պատրա՞ստ են արդյոք Երեւանն ու Բաքուն խաղաղ պայմանագիր կնքել եւ վերջ դնել ավելի քան 30 տարվա հակամարտությանը, գրում է «Կոմերսանտ»-ը։
Դիվանագիտական ջանքերի կենտրոնի տեղափոխումը եվրոպական հարթակ կապված է Մոսկվայի միջնորդական ջանքերից երկու կողմերի դժգոհության հետ։ Ուկրաինական հակամարտությամբ առաջացած աշխարհաքաղաքական առճակատման ֆոնին Բրյուսելը փորձում է օգտվել դրանից՝ Ռուսաստանից գլխավոր խաղաղապահի դերը խլելու համար, նշում է ռուսական ԶԼՄ-ները։
Ով՝ Մոսկվա, ով՝ Բրյուսել
Հայաստանի եւ Ադրբեջանի փոխվարչապետներ Մհեր Գրիգորյանի եւ Շահին Մուստաֆաեւի նախագահությամբ երեքշաբթի Մոսկվայում կայանալիք սահմանների սահմանազատման եւ անվտանգության երկու ազգային հանձնաժողովների համատեղ նիստը կլինի այս ձեւաչափով երկրորդ հանդիպումը։ Առաջին հանդիպումը կայացել էր մայիսի 24-ին երկու երկրների սահմանին՝ անմիջապես այն բանից հետո, երբ Նիկոլ Փաշինյանը եւ Իլհամ Ալիեւը մայիսի 22-ին Բրյուսելում կայացած բանակցություններից հետո Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի միջնորդությամբ հրամանագրեր են ստորագրել ազգային հանձնաժողովների ստեղծման մասին։
Օգոստոսի 30-ին կայանալիք հանդիպման նախօրեին Ռուսաստանի եւ Ադրբեջանի վարչապետներ Միխայիլ Միշուստինը եւ Ալի Ասադովն անցած շաբաթ Չոլպոն-Աթայում Եվրասիական տնտեսական միության երկրների կառավարությունների ղեկավարների հանդիպման շրջանակում ս.թ. Քննարկվել է Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության իրագործումը, որով ավարտվել է ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը։ Հանդիպման ընթացքում Ալի Ասադովն ընդգծել է փոխվարչապետների գլխավորած եռակողմ աշխատանքային խմբի շրջանակներում ընթացիկ խնդիրների լուծման կարեւորությունը։ «Այնտեղ շատ աշխատանք է ընթանում։ Հույս ունենք, որ այդպես կշարունակվի մինչեւ վերջ»,- ասել է Ալի Ասադովը։ «Շատ կարեւոր է ապահովել բոլոր որոշումները, որոնք ընդունվել են եռակողմ հանձնաժողովի շրջանակներում, որպեսզի թուլացնենք լարվածությունը տարածաշրջանում»,- ձեւակերպել է Ռուսաստանի վարչապետը Մոսկվայի դիրքորոշումը։
Այնուամենայնիվ, չնայած Մոսկվայի միջնորդությամբ ավելի վաղ ձեռք բերված եռակողմ պայմանավորվածությունների կատարմանն ուղղված աշխատանքին, Բաքուն եւ Երեւանն մեկ այլ եվրոպական հարթակի վրա՝ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի միջնորդությամբ, բանակցությունները շարունակելու աճող պահանջ են զգում։
Ավելի վաղ երկու անգամ հավաքելով Ադրբեջանի եւ Հայաստանի ղեկավարներին՝ անցած դեկտեմբերին եւ այս մայիսին, օգոստոսի 31-ին Շառլ Միշելը Բրյուսելում կհյուրընկալի Իլհամ Ալիեւի եւ Նիկոլ Փաշինյանի երրորդ հանդիպումը, որը կարող է վճռորոշ դառնալ երկու կողմերի համար՝ որոշելով Հարավային Կովկասում խաղաղության գործընթացի հետագա ընթացքը։
«Մենք հուսով ենք, որ այդ հանդիպումը կհամաձայնեցվի աշխատանքային խմբի ստեղծման շուրջ, որը կնախապատրաստի Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ խաղաղության համաձայնագրի տեքստը։ Բայց մենք տեսնում ենք վարանում Հայաստանի կողմից այս գործընթացի առումով»,- անցած շաբաթ օրը Բաքվի հիմնական ակնկալիքները ձեւակերպել է Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիեւը: «Ղարաբաղն այլեւս Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության խնդիր չէ։ Այդ հարցն արդեն լուծված է, իսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն արդեն անցյալում է։ Մեզ համար այս հարցն արդեն փակ է, այժմ մենք ցանկանում ենք քաղաքակիրթ հարաբերություններ հաստատել»,- հավելել է Հիքմեթ Հաջիեւը։
Իր հերթին, Երեւանը նախընտրեց ձեռնպահ մնալ Բրյուսելում կայանալիք հանդիպման մասին հայտարարություններից։ «Արդյունքներից հետո համապատասխան հաղորդագրություն կտարածվի, որը համապարփակ տեղեկատվություն կտրամադրի քննարկված թեմաների վերաբերյալ»,- «Արմենպրես»-ին տեղեկացրել են ՀՀ կառավարության ղեկավարի գրասենյակի մամուլի ծառայությունից։
Ո՞ր ճանապարհը կտանի դեպի խաղաղություն
Մոսկվայում եւ Բրյուսելում հանդիպումները տեղի կունենան օգոստոսի ողջ ընթացքում հայ-ադրբեջանական հակամարտության գոտում նկատվող աճող լարվածության ֆոնին։
Արդեն ամսվա սկզբին այստեղ տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որը չի կարելի սովորական բախում անվանել՝ ադրբեջանցի զինվորականները ուժային գործողություն են իրականացրել Ղարաբաղի Սարիբաբա բարձունքի տարածքում։ Բաքվում այն անվանել են «Հատուցում» հատուկ գործողություն՝ «ի պատասխան հայկական զինված ուժերի ստորաբաժանումների գնդակոծության, որի հետեւանքով ադրբեջանցի զինվոր է զոհվել»,- գրում է լրատվամիջոցը։
Դրանից անմիջապես հետո Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Ղարաբաղի իրադարձությունները Հայաստանի ղեկավարության մոտ «մի շարք հարցեր են առաջացնում ռուսական ռազմական զորախմբի համար»։
Անցյալ շաբաթ Հայաստանի վարչապետը զանգահարեց ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին։ Սակայն երկու ղեկավարների զրույցը չկարողացավ թուլացնել Երեւանում տիրող լարվածությունը, որն արտահայտվեց օգոստոսի 23-ին Հայաստանի անկախության 32-րդ տարեդարձի առթիվ Նիկոլ Փաշինյանի ուղերձում։ «Կառավարությունն ամեն օր պայքարում է Հայաստանի Հանրապետության անկախության համար: Անկախությունը մեզ համար անվտանգություն է, որն ապահովող միջազգային կառուցակարգերը բոլորիս աչքի առաջ ճաք են տալիս, եւ առաջիններից այդ ճաքը ցավոք արտահայտվեց Լեռնային Ղարաբաղում»,- ցավով արձանագրեց Նիկոլ Փաշինյանը։ Ըստ ամենայնի, «ճաք տվող» միջազգային կառույցների տակ Նիկոլ Փաշինյանը նկատի ուներ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին։ Բացի այդ, առանց Ռուսաստանի անունը տալու, Հայաստանի վարչապետը կրկին հիշեցրեց, որ դաշնակցային պարտավորությունների վերաբերյալ հարցեր է կուտակվել։ «Անկախությունը մեզ համար ամուր դաշնակցային հարաբերություններ են, բայց դաշնակիցները միշտ չէ, որ միայն քեզ են դաշնակից, այլեւ նրանց, ովքեր դաշնակցում են քո դեմ»,- դառնությամբ նշեց Նիկոլ Փաշինյանը։
Իր հերթին, ադրբեջանական կողմը, այդ թվում՝ նախագահ Ալիեւը, դժգոհ է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի պայմանավորվածությունների կատարման ձգձգումից։
Ամենամեծ գրգռիչը եռակողմ պայմանավորվածությունների չորրորդ կետի չկատարումն է, ըստ որի՝ հակամարտության գոտում ռուս խաղաղապահների տեղակայմանը զուգահեռ, հայկական զինված կազմավորումները պետք է լքեն գոտին, ինչը մինչ այժմ տեղի չի ունեցել։ «Եռակողմ համաձայնագրի ստորագրումից անցել է գրեթե երկու տարի։ Սակայն դեռեւս չկա էական առաջընթաց այն հիմնարար հարցերի շուրջ, որոնք երաշխավորում են տարածաշրջանում կայունությունը։ Ո՛չ խաղաղության համաձայնագրի, ո՛չ սահմանազատման ու սահմանագծման, ո՛չ Զանգեզուրի միջանցքի հարցում հստակություն չկա։ Միեւնույն ժամանակ Երեւանը հուսահատորեն փորձում է երկխոսությունը տեղափոխել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հարթակ, որը մեռած է պաշտոնական Բաքվի համար»,- «Կոմերսանտ»-ին ասել է «Հանուն քաղաքացիական հասարակության» Բաքվի կենտրոնի տնօրեն Ռաֆիկ Իսմայիլովը։
«Այն պայմաններում, երբ Երեւանը ձգձգում է բանակցային գործընթացը, Ադրբեջանը պետք է հասնի եռակողմ հայտարարության իրականացմանը կոշտ, երբեմն էլ ուժային մեթոդներով, ինչի վկայությունն է Ղարաբաղում հայկական անօրինական կազմավորումների ապառազմականացման վերջին գործողությունը։ Իրավիճակը մնում է պայթյունավտանգ»,- ամփոփում է փորձագետը։
«Կոմերսանտ»-ի երեւանյան զրուցակիցները խոստովանում են, որ Մոսկվայում եւ Բրյուսելում բանակցությունների նոր փուլի նախօրեին իրավիճակը Հայաստանի օգտին չէ։
«Օգոստոսի սկզբի իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ Բաքուն, ունենալով ռազմական գերակայություն, կարող է ստիպել Երեւանին համաձայնել իր պայմաններին։ Բացի այդ, Հարավային Կովկասում ներգրավված բոլոր արտաքին խաղացողները՝ Ռուսաստանը, ԵՄ-ն, ԱՄՆ-ը, Իրանը եւ Թուրքիան, հերթական անգամ տեսան, որ հայ հասարակությունն ու պետությունը պատրաստ են համակերպվել տարածքների հերթական կորստի հետ»,- «Կոմերսանտ»-ին ասում է քաղաքագետ Բենիամին Պողոսյանը։
Պողոսյանի կարծիքով՝ Երեւանի համար գնալով ավելի բարդ իրավիճակում միջնորդի դերին հավակնող Եվրամիությունը, ինչպես նաեւ ԱՄՆ-ը, ակնկալում է հակամարտության այնպիսի լուծում, որը կհանգեցնի 2025 թվականի նոյեմբերից ռուս խաղաղապահների դուրսբերմանը Ղարաբաղից, երբ լրանա նրանց հնգամյա մանդատի ժամկետը։ «Ուստի Եվրամիությունը շահագրգռված է, որ Երեւանն ու Բաքուն բրյուսելյան բանակցություններում պայմանավորվեն Ադրբեջանի կազմում Ղարաբաղի ինքնավար կարգավիճակի շուրջ, որպեսզի դրանից հետո իրական բանակցություններ սկսվեն այս ինքնավարության չափորոշիչների շուրջը»,- ասում է Բենիամին Պողոսյանը։
Նրա գործընկեր Տիգրան Գրիգորյանը նույնպես շատ հոռետեսորեն է տրամադրված։ «Ադրբեջանը Հայաստանի հետ կխոսի վերջնագրերի լեզվով, Երեւանին առաջադրելով երկու հիմնական պահանջ՝ Ղարաբաղի բանակի ամբողջական զինաթափում եւ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրում, եւ հասկացնելով, որ իր նպատակներին հասնելու համար Ադրբեջանը կարող է ուժային ճնշման գործիքներ կիրառել Երեւանի վրա»,- «Կոմերսանտ»-ին բացատրում է Տիգրան Գրիգորյանը։
Իր հերթին, ռուս-ադրբեջանական փորձագիտական խորհրդի համանախագահ Ֆարիդ Շաֆիեւը հաստատում է, որ Բրյուսելի բանակցություններում Բաքվի համար առաջնահերթությունը լինելու է Երեւանի հետ խաղաղության համաձայնագրի հարցը։
«Հիմնական խնդիրը խաղաղության պայմանագիրն է՝ հիմնված տարածքային ամբողջականության փոխադարձ հարգանքի եւ ապագայում տարածքային պահանջներից հրաժարվելու պարտավորության վրա։ Մնացած բոլոր հարցերը՝ սահմանների սահմանազատումը, տրանսպորտային հաղորդակցությունների բացումը, հումանիտար խնդիրների համալիր լուծումը, կախված կլինեն խաղաղության պայմանագրի կնքումից։ Այն գաղափարը, որ կարելի է հետաձգել ամենադժվար հարցը եւ այժմ տեխնիկական հարցերը լուծել, հաջողություն չի բերի: Պետք է կտրել ամենախնդրահարույց հանգույցը, որի շրջանակներում պետք է լուծվի Ադրբեջանի Ղարաբաղի տարածաշրջանի հայերի անվտանգության հարցը, այսինքն՝ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության հիման վրա»,- «Կոմերսանտ»-ին ասում է Ֆարիդ Շաֆիեւը։
«Ռուսական փորձագիտական հանրությունը հարց է տալիս՝ ինչո՞ւ Հայաստանն ու Ադրբեջանը Բրյուսելում այլընտրանքային հարթակ բացեցին բանակցությունների համար, երբ արդեն կա ռուսական ուղղությունը։ Նախ՝ Բրյուսելի բանակցությունները չեն նշանակում հրաժարվել ռուսական հարթակից։ Երկրորդ՝ ԵՄ-ն երկու երկրներին էլ առաջարկում է կոնկրետ տնտեսական աջակցություն, եւ, մասնավորապես, Հայաստանը մեծ ակնկալիքներ ունի՝ կապված Բրյուսելի ներդրումների հետ։ Երրորդ, չնայած 2021 թվականի հունվարի 11-ի փաստաթղթի տակ Ռուսաստանի նախագահի ստորագրությանը, Հայաստանը վերջին մեկ տարվա ընթացքում ձգձգում է Ադրբեջանի արեւմտյան շրջաններից Նախիջեւան հաղորդակցությունների բացման գործընթացը, որը նախատեսված է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարություն 9-րդ հոդվածով։ Բաքվում հիասթափված էին առաջընթացի բացակայությունի։ Սա եւս մեկ պատճառ էր, որ բանակցային ուղին Բրյուսելում մեկնարկեց»,- պարզաբանում է փորձագետը։
