2025 թվականի օգոստոսին Թրամփի վարչակազմը նախաձեռնեց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթաց, որում կարևոր դեր էր հատկացվում ԱՄՆ ռազմավարական ներկայության ուժեղացմանը Հարավային Կովկասում, և մասնավորապես՝ Հայաստանում։ Այդ գործընթացի առանցքային տարրը դարձավ առաջարկված «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP) նախագիծը, որն անցնում է Հայաստանի տարածքով․ այն պետք է ապահովեր Ադրբեջանին ուղիղ կապ Նախիջևանի էքսկլավի հետ՝ շրջանցելով Իրանի տարածքը։ Բացի դրանից, TRIPP-ը Հայաստանի և Ադրբեջանի համար բացում էր «Միջին միջանցքին» ավելի խոր ինտեգրվելու հնարավորություններ՝ որպես տրանսպորտային երթուղի, որը Կենտրոնական Ասիան կապում է Եվրոպայի հետ Կասպից ծովի, Հարավային Կովկասի և Թուրքիայի միջոցով։ Դրա մասին նշվում է քաղաքագետ Սուրեն Սարգսյանի հոդվածում։

«Այլ կերպ ասած, TRIPP-ի իրականացումը կնպաստեր «Միջին միջանցքի» զարգացմանը Հայաստանի և Ադրբեջանի տարածքով, ինչը, Թրամփի վարչակազմի կարծիքով, էական ներդրում կունենար հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Ռազմավարական տեսանկյունից այդ երթուղին նաև հեռանկարներ է բացում Կենտրոնական Ասիայից Եվրոպա էներգակիրների փոխադրման համար՝ շրջանցելով Ռուսաստանն ու Իրանը։ Միաժամանակ այն Կենտրոնական Ասիայի երկրներին ավելի լայն հնարավորություններ կտար արտահանման երթուղիները դիվերսիֆիկացնելու և Չինաստանից կախվածությունը նվազեցնելու համար։ Նախագծի նկատմամբ առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ցուցաբերել Ղազախստանը, ինչը արտահայտվել է Հայաստանի հետ նրա հարաբերությունների խորացմամբ՝ Ադրբեջանին հետ ավանդաբար սերտ կապերին զուգահեռ։

Այնուամենայնիվ, նախագծի իրականացումը զգալիորեն ձգձգվել է՝ չնայած այս նախաձեռնությունն առաջ մղելու Վաշինգտոնի համառ ջանքերին։ ԱՄՆ-ը ֆինանսական միջոցներ է հատկացրել ենթակառուցվածքների զարգացման համար, ստեղծել է նախագծին աջակցող հատուկ հիմնադրամ և նշանակել ղեկավար, որն ունի Հայաստանի և նրա գործարար միջավայրի խոր իմացություն, ինչպես նաև ուղիղ կապեր Թրամփի վարչակազմի հետ։ Չնայած ձեռնարկված միջոցներին՝ շինարարությունը այդպես էլ չի սկսվել, իսկ նախագծի իրականացման ընթացքի մասին տեղեկությունները ծայրահեղ քիչ են։ Հնարավոր ժամկետների վերաբերյալ ամենահստակ պատկերացումը տվել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը՝ վերջերս հայտարարելով, որ Հայաստանի տարածքում շինարարությունը կարող է սկսվել 2027 թվականի սկզբին։

Վերջին ամիսների իրադարձությունները թույլ են տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այն գործոնների մասին, որոնք զսպում են TRIPP նախագծի իրականացումը Հայաստանի տարածքում և, հետևաբար, նախագծի իրականացումն՝ ընդհանուր առմամբ։ Այդ գործոններից առաջինը կապված է Իրանի հետ։ Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի պատերազմն արմատապես փոխեց իրավիճակը տարածաշրջանային անվտանգության ոլորտում․ Թեհրանը հարվածներ է հասցնում ամերիկյան ռազմական բազաներին և հարևան երկրներում գտնվող այլ օբյեկտներին, որոնք տեղակայված են նրա հրթիռների հասանելիության գոտում։ Այս ֆոնին TRIPP նախագիծը ԱՄՆ աջակցությունը վայելող ռազմավարական տրանսպորտային երթուղի է, որն անցնում է անմիջապես Իրանի հյուսիսային սահմանի երկայնքով՝ որոշ տեղերում ընդամենը մի քանի հարյուր մետր հեռավորությամբ։ Այդ երթուղու տեղադրությունն ու ռազմավարական նշանակությունը լուրջ մտահոգություն են առաջացրել Թեհրանում, որը հրապարակայնորեն հայտարարել է տվյալ նախագծի հետ իր անհամաձայնության մասին։

Ուստի չի կարելի բացառել, որ ձգձգումները մասամբ կապված են Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև բանակցությունների և դրանց արդյունքի վերաբերյալ անորոշության հետ։ Ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում վերոնշյալ երթուղին կարող է պոտենցիալ կերպով դառնալ Իրանի թիրախը՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այն անցնում է երրորդ երկրի տարածքով։ Ավելին, մինչև TRIPP նախագծի պլանավորված իրականացումն Իրանն Ադրբեջանին ապահովում էր դեպի Նախիջևանի էքսկլավ ամենակարճ տարանցիկ ճանապարհը՝ այդպիսով ստեղծելով Ադրբեջանի որոշակի կախվածություն Թեհրանից, որը TRIPP նախագիծը պետք է էապես թուլացներ։ Այսպիսով, Իրանը ևս շահագրգռված չէ այս նախագծի իրականացմամբ՝ տնտեսական և աշխարհաքաղաքական տեսանկյուններից։ Եվս մեկ լուրջ խոչընդոտ կապված է TRIPP-ի երկաթուղային բաղադրիչի հետ։ Գործող երկաթուղային հաղորդակցության առկայությունը նախագծի գլխավոր նպատակի՝ Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև առևտրին նպաստելու համար առանցքային պայման է և հետևաբար կենսական նշանակություն ունի միջանցքի ընդհանուր կենսունակության համար։

Սակայն Հայաստանի երկաթուղային ցանցը գտնվում է պետական «Ռուսական երկաթուղիներ» (ՌԵ) ընկերության կոնցեսիոն կառավարման ներքո, և համապատասխան համաձայնագիրը դեռ երկար ժամանակ ուժի մեջ կմնա։ Ռուսաստանն առանձնապես պատրաստակամություն չի ցուցաբերում հրաժարվելու վերահսկողությունից, թեև վերջին իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ այդ հարցը կարող է դառնալ բանակցությունների առարկա։ Երբ բարձրացվեց երկաթուղային ցանցը Հայաստանի վերահսկողության տակ վերադարձնելու հարցը, «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի ղեկավարն ընդգծեց, որ Ռուսաստանը երկրի երկաթուղային ենթակառուցվածքում շուրջ 400 միլիոն ԱՄՆ դոլար է ներդրել։ Այդ հայտարարությունը կարելի է երկիմաստ մեկնաբանել։ Հնարավոր է՝ Մոսկվան հասկացնում է, որ փոխհատուցում է ակնկալում իր ներդրումների դիմաց՝ որպես կոնցեսիոն համաձայնագիրը լուծարելու պայման։ Մյուս կողմից, դա կարող է վկայել հենց TRIPP նախագծին մասնակցելու շահագրգռվածության մասին, որտեղ արդեն կատարված ներդրումները կարող էին հիմք ծառայել նման մասնակցության համար։ Ամեն դեպքում, Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքի նկատմամբ վերահսկողությունը TRIPP-ի իրականացման մեջ ռուսական նշանակալի գործոն է ներմուծում։

Դա էապես բարդացնում է իրավիճակը, քանի որ և՛ Մոսկվան, և՛ Թեհրանը կարող են ճնշում գործադրել Հայաստանի վրա՝ թեև տարբեր եղանակներով և հետապնդելով սեփական ռազմավարական շահերը։ Սակայն TRIPP-ում Ռուսաստանի հնարավոր մասնակցությունը չի լինի հարց, որը որոշում են բացառապես Երևանն ու Բաքուն, քանի որ Վաշինգտոնը և Մոսկվան կարող են առանձին համաձայնության գալ այդ նախագծում Ռուսաստանի դերի վերաբերյալ։ Ներկայում, սակայն, Իրանի անվտանգության մտահոգություններն ու Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքի նկատմամբ Ռուսաստանի վերահսկողությունը մնում են այն գլխավոր արտաքին գործոններից, որոնք խոչընդոտում են TRIPP նախագծի իրականացմանը։

Այս փուլում TRIPP-ի իրականացումն ինքնուրույն առաջ մղելու Հայաստանի և Ադրբեջանի հնարավորությունները սահմանափակ են։ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հնարավոր բանակցությունների արդյունքը, և ի վերջո ռազմական գործողությունների դադարեցումը, կարող է վճռորոշ դեր խաղալ նախագծի ճակատագրում։ Եթե կողմերն ընտրեն դիվանագիտական կարգավորման ուղին, հնարավոր է՝ TRIPP-ը պետք լինի ներառել Վաշինգտոնի և Թեհրանի միջև ավելի լայն համաձայնությունների փաթեթում։ Ոչ պակաս բարդ է նաև ռուսական ասպեկտը։ Մոսկվան կարող է փոխհատուցում պահանջել Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքում իր ներդրումների դիմաց (ինչը վերջինիս համար լուրջ ֆինանսական բեռ կդառնա) կամ էլ պնդել իր մասնակցությունը նախագծին։ Վերջին տարբերակը Վաշինգտոնին կդնի ռազմավարական երկընտրանքի առաջ՝ թույլատրե՞լ արդյոք Ռուսաստանի մասնակցությունը տրանսպորտային միջանցքին, որի ստեղծումն ավելի լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստում կոչված է նվազեցնելու տարածաշրջանի կախվածությունը Մոսկվայից։

Ամեն դեպքում, Թրամփի վարչակազմը ստիպված կլիներ առարկայական բանակցություններ վարել Մոսկվայի հետ՝ լինի դա փոխհատուցման համաձայնեցման, թե նախագծին Ռուսաստանի հնարավոր մասնակցության պայմանների որոշման համար։ Այսպիսով, TRIPP-ի իրականացումը կախված է քաղաքական և ռազմավարական պայմանավորվածությունների ավելի լայն շրջանակից, որոնք շատ ավելի հեռու են գնում, քան Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունները։ Առանց նման համաձայնությունների միջանցքը կուղեկցվի զգալի աշխարհաքաղաքական ռիսկերով և անվտանգության սպառնալիքներով, ինչը կարող է նվազեցնել դրա գրավչությունը բիզնեսի համար, որը շահագրգռված է Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև բեռների փոխադրման հուսալի երթուղիներով»,- նշվում է հոդվածում։