Բլրից տեսարան է բացվում դեպի գյուղը, լճի անվրդով տարածքը՝ շրջապատված դաշտերով եւ բլուրներով։ Զմրուխտե բլուրների շուրջպարի մեջ հենց դեմ դիմացը միայնակ բարձր գագաթով սեւ ժայռ է:

Սա Բերքաբերի ջրամբարն է, բլրի տակ գտնվում է համանուն գյուղը: Ադրբեջանցիներն այն անվանում են Ջոխազի ջրամբար: Մոտակա ափը մերն է, հեռավորը՝ իրենցը: Ջրամբարը ձգվել է երկարությամբ, մեջտեղում ամբարտակ է: Մի քանի տարի առաջ լճի ափին ադրբեջանական կողմից արձակված կրակոցից հովիվ էր զոհվել:

Ընդհանրապես, անվրդովությունը միայն թվացյալ է: Եթե ուշադիր նայեք, բլուրների վրա կարելի է տարբերակել անցակետերն ու հաղորդագրությունների ուղիները: Սա հայ-ադրբեջանական սահման է, եւ կրակոցներն այստեղ հազվադեպ չեն: Ճիշտ է, վերջին շրջանում դադար է նկատվում:

«Բավականին երկար ժամանակ է չեն կրակում: Գյուղացիները ուրախ են դաշտերն են մշակում: Բայց... մենք գիտենք, թե ով է մեր հարեւանը: Ես դրանից շատ չէի ուրախանա: Նրանք միշտ են այդպիսին, բթացնում են զգոնությունը»,- ասում է պաշտոնաթող սպան, որը երկար տարիներ ծառայել է սահմանին:

Հայաստանի հյուսիսարեւելյան Տավուշի մարզը հարակից է Ադրբեջանի Թովուզի եւ Ղազախի շրջաններին: Խորհրդային տարիներին ադրբեջանական կողմում կային հայկական գյուղերի անկլավներ, իսկ հայկական կողմում՝ ադրբեջանական: Բայց 90-ականների սկզբին Ղարաբաղի պատերազմը, ԽՍՀՄ փլուզմանը զուգահեռ, փոփոխություններ մտցրեց հանրապետությունների միջեւ սահմաններին: Այստեղ եւս տեղի են ունեցել ռազմական գործողություններ, որի արդյունքում սահմանը որոշակիորեն տարբերվում է խորհրդային հանրապետությունների սահմաններից:

Վերջին ժամանակներս լրատվամիջոցները Տավուշի նախկին անկլավային գյուղերի հանդեպ հարեւանի պահանջների մասին հրապարակումներ էին տպագրել: Հայտնի է, որ ախորժակը ուտելիս է բացվում: Ստանալով մի կտոր տարածք Գեղարքունիքում եւ Սյունիքում՝ Ադրբեջանը սկսում է խոսել Տավուշի մասին: ՀՀ իշխանությունները բոլոր մակարդակներում կտրականապես հերքում են նույնիսկ միտքն այդ մասին:

Նախկին ադրբեջանական անկլավային գյուղերը յոթն են: Դրանք են՝ Ստորին Ասկիպարան, Վերին Ասկիպարան, Հեյրիմլին, Բաղանիս Այրումը, Գիզիլգաջիլին, Բարխուդարլին, Սոֆուլուն: 30 տարվա ամայության եւ 90-ականների պատերազմի ընթացքում դրանցից շատ քիչ բան է մնացել: Ոչ, դրանք միտումնավոր չեն ավերվել: Ավերել է ժամանակը:

Ինչպես նաեւ նախկին եղբայրական հանրապետություն տանող երկաթգիծը: Որոշ տեղերում երկաթուղին պահպանվել է, որոշ տեղերում այն բառացիորեն գետնի տակ է անցել եւ ծածկվել է մոլախոտերով: Բայց տարածքի նկատմամբ հետաքրքրություն հաստատ կա: «Եկել են մեկ շաբաթ առաջ, ինչ-որ բան են չափել»,- պատմում են Այգեովիտ համայնքի բնակիչները: Նրա տարածքով ավտոճանապարհ է անցնում դեպի Ղազախ: Այժմ դրանով շատ հեռու չես գնա, իսկ հին ժամանակներում այն բավականին աշխույժ էր: Ո՞վ է եկել եւ ինչու է չափել՝ գյուղացիներն իրենց ենթադրություններն ունեն: Ճշգրիտ տեղեկատվության բացակայության պատճառով մենք դրանք չենք հայտնի: Բայց եկողները՝ քաղաքացիական հագուստով մարդիկ, փորձել են ուշադրություն չգրավել իրենց վրա եւ հարցերին խուսափողական են պատասխանել։

Գյուղացիները, մեղմ ասած, չեն ողջունում իրենց քթի տակ հաղորդակցությունների բացման հեռանկարները: Շատերը ժամանակին տեղափոխվել են Ադրբեջանից: Մեկը փախել է արդեն բռնկված հակամարտության ընթացքում, մեկը ավելի շուտ է հեռացել: Ինչո՞ւ են մեկնել։ «Որովհետեւ հատուկ ամեն ինչ արվում էր հայերին դուրս մղելու համար: Անտանելի պայմաններ էին ստեղծում: Հայկական գյուղերում ոչ մի հիվանդանոց ու դպրոց չէին կառուցում, ճանապարհ չէին կառուցում»,- պատմում է զրուցակիցս, ով երկար տարիներ ապրել է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում:

Հիշեցնենք, որ Գեղարքունիքի եւ Սյունիքի սահմանների հետ կապված գործընթացը բացատրվում էր Խորհրդային Հայաստանի եւ Խորհրդային Ադրբեջանի միջեւ սահմաններին համապատասխան «ուղղելով»: Հաշվի առնելով, որ Ադրբեջանի Հանրապետությունը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի իրավահաջորդը չէ, իրավիճակը շատ տարօրինակ է: Հայաստանի օմբուդսմեն Արման Թաթոյանը բազմիցս խոսել է այս մասին այս շրջաններում տեղի ունեցողի մասին՝ այդ գործընթացն անվանելով անօրինական: Բայց եթե մի դեպքում գործում էին ըստ խորհրդային սահմանի․․․

«Բարբաջում են ադրբեջանական գյուղերի մասին: Իսկ ինչո՞ւ են լռում մեր տարածքների մասին: Ջրամբարի ետեւում մեր գյուղատնտեսական հողերն էին» - հիշեցնում է ալեհեր կինը` հավելելով, որ ինքը նույնպես մասնակցել է շրջանի պաշտպանությանը: Ընդհանրապես, այստեղ գրեթե բոլոր մեծահասակ կանայք տղամարդկանց հետ հավասար մասնակցել են պաշտպանությանը։ «Որն ատրճանակով, որը կրակահանով դիրքերում է եղել»,- բացատրում է զրուցակիցը: «Դա բացառվում է: Ոչ մի կտոր, ոչ մի սանտիմետր»,- վերջացնում է նա միտքը:

Բերքաբերից մինչեւ Նոյեմբերյան հատվածը՝ սրան է հիմնականում ուղղված հարեւանի ախորժակը: Ոսկեպարի համեղ պատառը: Ընդ որում՝ ուղղված է վաղուց: Պատահական չէ, որ Ոսկեպարի հարեւան եւ այժմ գոյություն չունեցող գյուղերը կոչվել են Վերին եւ Ստորին Ասկիպարա: Հնչյունական նմանությունն ակնհայտ է: Վաղուց հայտնի հնարք է, որ կիրառվել է հենց Ադրբեջանի ստեղծման ժամանակ եւ «փոխառնվել է» իրանական նահանգի անվանումից:

Ներկայիս Ոսկեպարից ներքեւ ավերակներ են, որոնք ադրբեջանցիները միամիտ զբոսաշրջիկներին ներկայացնում են որպես «հայերի կողմից ավերված ադրբեջանական գյուղ»: Եկեղեցու առկայությունը նրանց շատ չի անհանգստացնում: Փաստորեն, սա ադրբեջանցիների կողմից ավերված հայկական Ոսկեպար գյուղն է՝ այժմյանն ավելի բարձր է տեղակայված։

Ինչի համար են նման հնչյունական նմանությունները, դժվար չէ գուշակել: Որպեսզի հետագայում հայտարարեն, որ «հայերը առեւանգել են մեզնից (հափշտակել են, գրավվել են- ավելացրեք անհրաժեշտ բառը), անգամ անունն է նույնը»: Կամ Ադրբեջանի ղեկավարության մեջ ինչ-որ մեկը կհայտարարի, որ իր նախնիները այնտեղից են:

Բարձունքից տեսանելի են գյուղերի ավերակները՝ Հայաստանին Վրաստանի հետ կապող մայրուղու ալիքվող ժապավենի անմիջական հարեւանությամբ: Եթե Ադրբեջանը հասնի իր ուզածին եւ վերահսկողություն ստանա ճանապարհի վրա, Գորիս-Կապան ճանապարհի 21 կմ-ի վերահսկողության հետ, Բաքուն հնարավորություն կունենա կազմակերպել շրջափակում, որի համեմատ 90-ականների իրավիճակը մանկական թոթովանք կթվա:

Մայրամուտի արեւը լուսավորում է մարգագետնում արածող ձիերին, այգիներն ու լեռների անդադար ոսկե պարը: