նախընտրելի դարձնել
Իսրայելի՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը հունիսի 28-ին արտգործնախարար Գիդեոն Սաարը ներկայացրեց որպես բարոյական և պատմական արդարության վաղուց հասունացած ակտ: Սակայն նման ձևակերպումը թաքցնում է այն, ինչի մասին խոսում է հենց այդ որոշման ընդունման ժամանակը, գրում է Ֆրանկֆուրտի Խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտի (PRIF) ավագ գիտաշխատող Էլդադ Բեն-Ահարոնը:
Ճանաչումը տեղի ունեցավ այն ֆոնին, երբ վերջին շրջանում ավելի ու ավելի շատ իսրայելցի քաղաքական գործիչներ և ազգային անվտանգության համայնքի ներկայացուցիչներ սկսեցին Թուրքիան անվանել «նոր Իրան», թեև ոմանք վիճարկում են այդ բնութագրումը:
1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչումը ծառայում է նաև որպես ռազմավարական հակամիջոց՝ ի պատասխան 2024 թվականից ի վեր Անկարայի ակտիվացած իրավական և դիվանագիտական արշավի, որն ուղղված է Իսրայելը որպես միջազգային իրավունքի խախտող ներկայացնելուն։ Այդ արշավը նպաստեց Գազայի պատերազմից հետո Իսրայելի միջազգային դիրքերի վատթարացմանը:
Նեթանյահուի 2025 թվականի «փորձնական քայլը». Հայոց ցեղասպանության ճանաչման արձագանքի ստուգում
2025 թվականի օգոստոսի 26-ին Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն մասնակցեց PBD Podcast-ին: Այն հարցին, թե ինչու Իսրայելը չի ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը, նա նախ հայտարարեց, թե Քնեսեթն արդեն ընդունել է համապատասխան օրինագիծը: Դա միայն մասամբ էր ճիշտ. ինքը՝ Նեթանյահուն և նրա դաշնակիցները նախկինում բազմիցս արգելափակել էին նմանօրինակ օրինագծերը:
Երբ հաղորդավարը հարցրեց նրա անձնական դիրքորոշման մասին, Նեթանյահուն պատասխանեց. «Ես հենց նոր դա արեցի: Ահա, խնդրեմ»: Այդ նկատառումը հայտնվեց համաշխարհային մամուլի գլխավոր էջերում: Բայց դրան ոչինչ չհաջորդեց՝ ո՛չ ինստիտուցիոնալ հայտարարություններ, ո՛չ էլ քաղաքականության փոփոխություն: Հայաստանն այդ քայլն անվանեց պոպուլիստական:
Փոդքաստում հպանցիկ արված հայտարարությունը պաշտոնական ճանաչում չէր: Դա լավագույն դեպքում «փորձնական քայլ» էր նրանից առաջ, ինչ տեղի ունեցավ հետո:
2026 թվականի հունիսի 28-ին Իսրայելի Նախարարների կաբինետը միաձայն քվեարկեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման օգտին: Թե՛ հանցագործին, թե՛ զոհին պաշտոնապես անվանելու որոշումը հիացական վերնագրեր առաջացրեց մամուլում: Ի տարբերություն փոդքաստում Նեթանյահուի ռեպլիկի, դա պետական կուրսի իրական փոփոխություն էր:
Բայց այդ քայլը կատարում էր նաև այլ կարևոր գործառույթներ:
Թեև Իսրայելից արտգործնախարար Գիդեոն Սաարը ճանաչումը բնութագրեց որպես բարոյական ակտ՝ հայտարարելով, որ «ճիշտ վարվելու համար երբեք ուշ չէ», այն նաև հետապնդում էր ռազմավարական նպատակ: Այս որոշման ավելի ամբողջական ընթերցումը ցույց է տալիս Հայոց ցեղասպանության հիշողության գործիքավորումը՝ որպես հակամիջոց Թուրքիայի դեմ՝ Թել Ավիվի և Անկարայի միջև հարաբերությունների կտրուկ վատթարացման ֆոնին:
Ընդսմին, Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը դիվանագիտական քարտ էր, որը կարելի էր խաղարկել միայն մեկ անգամ: Թեև որոշումը դեռ սպասում է Քնեսեթի ֆորմալ վավերացմանը (քվեարկությունը հետաձգվել է 2026 թվականի հոկտեմբերի ընտրություններից հետո ընկած ժամանակահատվածի համար), Նախարարների կաբինետի միաձայն վճիռն արդեն հանգեցրել է Թուրքիայի հետ հետագա քաղաքական և դիվանագիտական խզմանը:
Հայոց ցեղասպանության՝ Իսրայելի կողմից ճանաչման համատեքստը
2023 թվականից ի վեր Թուրքիան կառուցում է ավելի ու ավելի կոշտ իրավական և դիվանագիտական ռազմավարություն՝ ուղղված միջազգային հարթակներում Իսրայելի մեղավորության նարատիվի արմատավորմանը: 2024 թվականի օգոստոսին Թուրքիան ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանում գործընթացին մասնակցելու հայտ է ներկայացրել՝ միանալով Ցեղասպանության կոնվենցիայի շրջանակում Հարավային Աֆրիկայի կողմից ընդդեմ Իսրայելի նախաձեռնած հայցին։
Այդ տեսանկյունից, Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը պարզապես ուշացած արդարության ակտ չէ: Դա ռազմավարական քայլ է՝ հաշվարկված Անկարայի հետ դիմակայության էսկալացիայի շրջանի համար:
Ճանաչումը միաժամանակ արդյունք էր իսրայելական քաղաքականության և քաղաքացիական հասարակության մեջ շատ ավելի երկարատև ներքին գործընթացի, որը սկսվել էր Թուրքիայի հետ ներկայիս հակամարտությունից երկու տասնամյակ առաջ: Իսրայելում ճանաչման ջատագովությունը սկիզբ է առնում առնվազն 2000-ականների սկզբից, երբ տարբեր քաղաքական բևեռների կրոնական և քաղաքական գործիչներ սկսեցին բարձրացնել այս հարցը սեփական նախաձեռնությամբ՝ շատ ավելի վաղ, քան այն կապվեց իսրայելա-թուրքական հարաբերությունների վատթարացման հետ:
Քնեսեթի պատգամավորները ամենատարբեր կուսակցություններից, ներառյալ Յոսի Սարիդը և Խայիմ Օրոնը, ինչպես նաև Ռեուվեն Ռիվլինը և Արյե Էլդադը, տարիներ շարունակ խորհրդարանական խողովակներով առաջ են մղել այս թեման: Դրան հաջորդեց ճանաչումը մունիցիպալ մակարդակով՝ նախ Պետախ Տիկվայում, իսկ 2023 թվականին՝ նաև Հայֆայում։ Այս «ներքևից վերև» հետագիծը, որն առաջ էին մղում շարքային պատգամավորներն ու տեղական խորհուրդները, այլ ոչ թե գործադիր իշխանությունը, ինքնուրույն վերլուծության արժանի առանձին գործընթաց է:
Ստորև ներկայացված է ավելի նեղ, բայց ոչ պակաս կարևոր դիտանկյուն. բացատրություն այն բանի, թե ինչու կառավարությունը որոշեց գործել հենց 2026 թվականի հունիսին, և ինչու է պահն ընտրվել Իսրայելի դեմ Թուրքիայի իրավական և դիվանագիտական արշավին համահունչ, այլ ոչ թե ցեղասպանության ճանաչման երկարաժամկետ ներքին միտմանը համապատասխան:
Դիվանագիտական խզումից մինչև իրավական դիմակայություն
Ամենահայտնի բացատրությունը, թե ինչու է Իսրայելը երկար ժամանակ խուսափում Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից, մատնանշում է Թուրքիային: Դա համոզիչ պատմական փաստարկ է. 1970-ականների վերջից և 1980-ականների ընթացքում, հատկապես 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից հետո, որը մեկուսացրեց Իսրայելը Մերձավոր Արևելքում և նրան ավելի կախյալ դարձրեց Թուրքիայից, Անկարայի հետ Իսրայելի ռազմավարական գործընկերությունը ճանաչումը դիվանագիտական տեսանկյունից ծայրահեղ թանկարժեք էր դարձնում:
Իսրայելի ԱԳՆ-ն լռեցնում էր Հայոց ցեղասպանության թեման՝ հանուն այդ հարաբերությունների պահպանման:
Ըստ այդ մեկնաբանության՝ հենց Էրդողանն է վերացրել տվյալ խոչընդոտը. նրա աճող թշնամանքը Իսրայելի նկատմամբ, մերձեցումը ՀԱՄԱՍ-ի հետ և 2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ից հետո իսրայելա-թուրքական հարաբերությունների փլուզումն առաջին անգամ հնարավոր դարձրեցին ճանաչումը։
Այդ բացատրությունը ճիշտ է: Բայց այն կատարյալ չէ:
Դա չի կարող բացատրել այն, որ որոշման բուն ձևը վկայում է այն իրավական և ռազմավարական մթնոլորտի մասին, որում այն ընդունվել է: Նախկին իսրայելա-թուրքական ճգնաժամերը ներառում էին 2010 թվականի «Մավի Մարմարա»-ի միջադեպը։ Սակայն, չնայած ամբողջ լրջությանը, նման իրադարձությունները ի վերջո հարթվում էին դիվանագիտական սակարկությունների և, ի վերջո, պաշտոնական ներողությունների միջոցով:
2023 թվականից հետո խզումն այլ բնույթ ունի։ Այն ուղեկցվում է Իսրայելի մեղավորության նարատիվը ոչ թե պարզապես հայտարարելու, այլ ինստիտուցիոնալացնելու Թուրքիայի հետևողական ջանքերով:
Ճանաչումը «Նոր Իրանի» հայեցակարգի համատեքստում
Հայոց ցեղասպանության ճանաչման քվեարկությունը համընկավ նաև Թուրքիայի նկատմամբ Իսրայելի բարձրաստիճան գործիչների հռետորաբանության ավելի լայն տեղաշարժի հետ. այն սկսեցին ընկալել ոչ թե պարզապես որպես բարդ, բայց վերահսկելի հարևան, այլ որպես երկրի հաջորդ առանցքային տարածաշրջանային սպառնալիք, որը զբաղեցնում է այն տեղը, որը երկար ժամանակ պատկանում էր Իրանին: Կառավարության նշանակած «Նագելի կոմիտեն» նախազգուշացրել է, որ Իսրայելը պետք է պատրաստվի Թուրքիայի հետ ապագա ռազմական բախման հնարավորությանը՝ պնդելով, որ Անկարայի աճող տարածաշրջանային հավակնությունները արմատապես փոխել են երկու պետությունների միջև հարաբերությունների ռազմավարական բնույթը:
Այդ գծի շարունակությամբ՝ 2026 թվականի փետրվարի 17-ին նախկին վարչապետ Նաֆթալի Բենեթը (2021–2022 թվականներ) Երուսաղեմում անցկացված Ամերիկայի հրեական հիմնական կազմակերպությունների նախագահների համաժողովում հայտարարեց, որ «Թուրքիան նոր Իրանն է»։ Նա պնդեց, որ Էրդողանը խորամանկ է ու վտանգավոր և ձգտում է շրջափակել Իսրայելը, մեղադրեց Անկարային և Կատարին Սիրիայում և այլ տարածաշրջաններում ազդեցության ընդլայնման մեջ, ինչպես նաև նախազգուշացրեց Սաուդյան Արաբիային Իսրայելի դեմ տրամադրելու և միջուկային զենք ունեցող Պակիստանի հետ դաշինքով թշնամական սուննիական դաշինք ստեղծելու Թուրքիայի փորձերի մասին: Նա միաժամանակ քննադատեց այն, ինչ անվանեց «իսրայելական դիվանագիտական պասիվություն»՝ մի ձևակերպում, որը միանշանակ կոչ է անում հենց այնպիսի վճռական քայլերի, ինչպիսին ցեղասպանության ճանաչումն է:
Այդ հայտարարությունները միասին ցույց են տալիս, որ դեռ հունիսի 28-ից շատ առաջ իսրայելական արտաքին քաղաքական էլիտան ձևավորում էր այն դիրքորոշումը, որ Թուրքիան որպես գլխավոր տարածաշրջանային անտագոնիստ Իրանի նախկին դերի կառուցվածքային իրավահաջորդն է: Իսրայելի այդ համոզմունքը ծառայում է որպես պակասող օղակ ցեղասպանության քվեարկության և երկրի անվտանգության ընդհանուր հայեցակարգի միջև:
Եթե Թուրքիան դիրքավորվում է որպես գոյաբանական սպառնալիք, ապա այն գործիքները, որոնք նախկինում համարվում էին չափազանց ռիսկային ՆԱՏՕ-ի դաշնակցի դեմ օգտագործելու համար՝ ներառյալ 1915 թվականի ցեղասպանության ճանաչումը, դառնում են հասանելի: Եթե նախկին հարաբերությունների դիվանագիտական արժեքն արդեն դուրս է գրվել հաշիվներից, ապա ճանաչումը դադարում է շեղում լինել Թուրքիայի նկատմամբ Իսրայելի քաղաքականությունից: Ընդհակառակը, այն դառնում է դրա մի մասը՝ Հունաստանի և Կիպրոսի հետ եռակողմ դաշինքների և հակաթուրքական գործընկերությունների «վեցանկյան» մասին խոսակցությունների կողքին:
Այս հայեցակարգը մնում է քննարկումների առարկա հենց իսրայելական ազգային անվտանգության և արտաքին քաղաքականության համայնքում: Քննադատները մատնանշում են, որ «նոր Իրանի» հետ համեմատությունը ծառայում է հստակ ներքաղաքական նպատակի. Նաֆթալի Բենեթը երկրում 2026 թվականի հոկտեմբերին անցկացվելիք ընտրություններից առաջ այդ հայտարարություններն արեց՝ պատրաստվելով քաղաքական վերադարձի:
Նման մոտեցման քննադատները պնդում են նաև, որ այն բաց է թողնում մի կարևոր տարբերություն:
Ի տարբերություն Իրանի, Թուրքիան երբեք չի հերքել Իսրայելի գոյության իրավունքը և չի սպառնացել նրան ուղղակի ռազմական ոչնչացմամբ, թեև Իսրայելն անվանել է «բեռ ամբողջ աշխարհի համար»։ Նման հռետորաբանությունը առաջացրել մի շարք կառավարությունների քննադատությունը։ Մասնավորապես, Գերմանիայի արտգործնախարար Յոհան Վադեֆուլը Իսրայելի ԱԳՆ ղեկավար Գիդեոն Սաարի հետ զրույցից հետո դատապարտել է Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանի՝ Իսրայելի մասին վերջին արտահայտությունները:
Ընդսմին, այդ թերահավատությունը չի չեղարկում վերը նկարագրված միտումը։ Բենեթի ելույթը և «Նագելի կոմիտեի» նախազգուշացումները ցույց են տալիս, որ «նոր Իրանի» հայեցակարգն ակտիվորեն կառուցվում էր իսրայելական քաղաքական և անվտանգային համայնքում քվեարկությունից ամիսներ առաջ։ Սակայն դեռևս վեճերի առարկա է, այլ ոչ թե Թուրքիայի մտադրությունների վերաբերյալ ապացուցված փաստ:
Այդ տարբերությունը սկզբունքորեն կարևոր է. սույն նյութը վերլուծում է ճանաչման որոշման հետևում կանգնած քաղաքական դրդապատճառները, բայց վերջնական եզրակացություններ չի անում՝ արդյո՞ք Թուրքիան Իսրայելի հաջորդ գոյաբանական սպառնալիքն է:
Այժմ, երբ ճանաչման քարտը խաղարկված է, Իսրայելի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների կարգավորման ուղին առավել քան երբևէ մշուշոտ է թվում: Հարաբերությունները թևակոխել են բացահայտ մրցակցության փուլ, որի վրա ավելի ու ավելի են ազդում ցեղասպանության ժխտման և ճանաչման մրցակցող իրավական ու նորմատիվ շրջանակները, որտեղ պատմական հիշողությունը ծառայում է որպես թե՛ աշխարհաքաղաքական մրցակցության, թե՛ ներքին քաղաքականության գործիք:
Գերմանիայի, ԵՄ-ի և արտաքին այլ դերակատարների համար այդ դասը դուրս է գալիս մեկ կոնկրետ դեպքի շրջանակից: Իսրայելի և Թուրքիայի միջև մրցակցության սրմանը զուգընթաց պատմական հիշողությունն արձանագրված փաստից վերածվում է պետական կառավարման կենդանի գործիքի. այն օգտագործվում է ոչ այնքան ճշմարտությունը հաստատելու, որքան հակառակորդին սանձելու համար: Թե՛ ճանաչումը, թե՛ ժխտումը կարող են կատարել այդ գործառույթը:
Կառավարություններին, որոնք հետևում են այդ մրցակցությանը և հույս ունեն պահպանել համագործակցությունը երկու երկրների հետ անվտանգության, ներգաղթի և էներգետիկայի հարցերում, ստիպված կլինեն հաշվի առնել պատմության օգտագործման այդ երկակի բնույթը, այլ ոչ թե միայն հարց տալ, թե անցյալի որ տարբերակն է ավելի ճշգրիտ:
