Նախընտրելի
Արևմտյան Աֆրիկայի ֆերմերները չեն կարող կանգնեցնել կակաոյի տնկարկները վնասող տեղատարափ անձրևները, սակայն այժմ նրանք կարող են հնարավորություն ստանալ նախապես կանխատեսելու կլիմայական սպառնալիքների մի մասը և պատրաստվելու դրանց։ Հարվարդի համալսարանի և Գանայի համալսարանի հետազոտողները պարզել են, որ խոշորամասշտաբ եղանակային գործընթացները թույլ են տալիս մի քանի ամիս առաջ կանխատեսել բերքի համար անբարենպաստ որոշ պայմաններ։
Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Proceedings of the National Academy of Sciences ամսագրում։
Կակաոն հատկապես խոցելի է զարգացման որոշակի փուլերում։ Ծառերը ապրում են տասնամյակներ, իսկ բերքը կախված է ծաղկման, փոշոտման և պտղավորման հաջորդականությունից։ Չափազանց ուժեղ կամ չափազանց թույլ տեղումները ոչ ճիշտ պահին կարող են վնասել ողջ սեզոնի բերքը։
Գիտնականները պարզել են, որ Գանայում բերքի տարեկան տատանումների շուրջ երկու երրորդը կապված է երկու գործոնի հետ՝ անձրևների սեզոնին չափազանց առատ անձրևների և չոր սեզոնին երաշտի հետ։ Հատկապես վտանգավոր են ուժեղ տեղատարափերը ապրիլ-հունիս ամիսներին, երբ կակաոն ծաղկում է, և սկսում են ձևավորվել երիտասարդ պտուղները։ Ավելի ուշ՝ նոյեմբերից փետրվար, անձրևների պակասը կարող է խաթարել պտուղների հետագա զարգացումը։
«Երաշտը կակաոյի համար իրական սպառնալիք է, և դա լավ հայտնի է։ Բայց մյուս ծայրահեղությունը՝ չափազանց ուժեղ անձրևները, շատ ավելի քիչ է ուսումնասիրված», — ասել է հետազոտության ղեկավար Աննա Լեա Օլբրայթը, որն աշխատանքը կատարել է Հարվարդի շրջակա միջավայրի կենտրոնում։ Նրա խոսքով՝ ծաղկման ընթացքում տեղատարափերը կարող են անմիջապես վնասել բույսերը, իսկ բարձր խոնավությունը նպաստում է սնկային հիվանդությունների տարածմանը։
Հետազոտողները վերլուծել են Գանայի շրջանների կտրվածքով կակաոյի արտադրության տվյալները երկու տասնամյակի ընթացքում և համադրել են բերքի տարեկան փոփոխությունները եղանակի ամենօրյա դիտարկումների հետ։ Նրանք ստուգել են միջին ջերմաստիճանի և տեղումների քանակի, ուժեղ տեղատարափերի, չորային շրջանների, հողի խոնավության և ջերմաստիճանային ծայրահեղությունների ազդեցությունը։ Ամենակարևոր կանխատեսիչները հենց անձրևների սեզոնին ուժեղ անձրևներն ու չոր սեզոնին խոնավության պակասն են եղել։
Նման օրինաչափություն գիտնականները հայտնաբերել են նաև կակաո արտադրող ևս երկու խոշոր երկրներում՝ Էկվադորում և Ինդոնեզիայում։ Համապատասխան խոնավ սեզոնին ավելի առատ տեղումներով տարիները նույնպես ավելի հաճախ ուղեկցվել են բերքի նվազումով։
Հետազոտողների կարծիքով՝ սա հնարավորություն է ստեղծում վաղ նախազգուշացման համար։ Վտանգավոր եղանակային պայմանները կապված են ավելի լայնածավալ կլիմայական գործընթացների հետ, այդ թվում՝ Էլ Նինյոյի և Ատլանտյան օվկիանոսի մակերևույթի ջերմաստիճանի փոփոխությունների։ Եթե կանխատեսումը բավականաչափ ճշգրիտ լինի և արվի նախապես, ֆերմերները կկարողանան միջոցներ ձեռնարկել մինչև բերքին վնաս հասցվելը։
Որպես հնարավոր միջոցներ՝ գիտնականները դիտարկում են, օրինակ, ծառերի վերևում բուսածածկույթի ավելացումը, որը կարող է պաշտպանել ծաղիկները անձրևի խոշոր կաթիլներից, ինչպես նաև հողի վրա ավելի շատ թափված տերևների պահպանումը, որպեսզի նվազեցնեն ջրի ցայտեցումը, որը նպաստում է վարակի փոխանցմանը պտուղներին։
Խնդիրը նաև համաշխարհային տնտեսական նշանակություն ունի։ 2024 թվականին կակաոյի հումքի գները եռապատկվել են, ինչը անդրադարձել է շոկոլադի արժեքի, փաթեթների չափերի և որոշ ապրանքների բաղադրության վրա։
Միևնույն ժամանակ, տեղումները արտադրողների համար սպառնալիքներից միայն մեկն են։ Բերքը նաև տուժում է ծառերի ծերացման, հիվանդությունների և վնասատուների, պարարտանյութերի արժեքի, ոսկու ապօրինի արդյունահանման և մաքսանենգության պատճառով։
Հետազոտողները շեշտում են, որ կակաոյի ապագան կախված է ոչ միայն նրանից, թե որքան շոգ կդառնա կլիման։ Պակաս կարևոր չէ նաև, թե երբ է անձրև գալիս, որքան ուժեղ է այն լինում, և արդյոք ֆերմերները կկարողանան բավական վաղ նախազգուշացում ստանալ՝ բերքը պաշտպանելու համար։
