Երկու օր առաջ համացանցում հայտնվեց մի փաստաթուղթ, որն իբր քննարկվում Երեւանի, Բաքվի, Անկարայի եւ Վաշինգտոնի միջեւ։ Ինչպես հաղորդվում է, փաստաթուղթը քննարկվել է 2022 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Վաշինգտոնում՝ Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի, Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիեւի եւ ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջեք Սալիվանի միջեւ կայացած հանդիպման ժամանակ։ Ենթադրվում է նաեւ, որ վերոնշյալ փաստաթուղթը եղել է նաեւ Պրահայում Փաշինյանի, Ալիեւի եւ Էրդողանի միջեւ կայացած խոսակցության առանցքային թեման։ Որպես քննարկումները հյուրընկալող կողմ նշվում է Միացյալ Նահանգները։ Հնարավոր համաձայնագրի հնարավոր կետ որպես ներառված է հետեւյալ պայմանը. «Ադրբեջանի կառավարությունը կնշանակի ներկայացուցիչ, ով կաշխատի Լեռնային Ղարաբաղի հայ էթնիկ համայնքի ներկայացուցչի հետ եւ կքննարկի Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչների իրավունքներն ու անվտանգությունը։ Ներկայացուցիչները կապահովեն քննարկումների թափանցիկությունը միջազգային հանրության համար։ Կողմերը համատեղ կքննարկեն նաեւ միջազգային դիտորդների դերը՝ չխախտելով Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը, ինչպես նաեւ ապաովելով Լեռնային Ղարաբաղի փոքրամասնությունների պաշտպանությունը»։

Իսկ ո՞ւմ է դա ձեռնտու.

Ստորագրվել է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը, ստորագրվել են եւս երեք-չորս փաստաթուղթ, որոնք, Ռուսաստանի միջնորդությամբ, կարգավորում են Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հարաբերությունները, սկսել է աշխատել փոխվարչապետերի մակարդակով սահմանազատման եւ սամանագծման համատեղ հանձնաժողովը, պարբերաբար անցկացվում են արտաքին գործերի նախարարների եւ երկրների ղեկավարների հանդիպումներ։ Այս ֆոնին, հայ-ադրբեջանական սահմանին գրանցված վերջին լարվածությունների սկզբից ի վեր, Ռուսաստանը, ըստ ռուս քաղաքագետ, Մերձավոր Արեւելքի եւ Կովկասի երկրների հիմնախնդիրների փորձագետ Ստանիսլավ Տարասովի, հսկայական ջանքեր է գործադրել կռիվը դադարեցնելու համար։ «Նույն ֆոնին մենք տեսնում ենք Արեւմուտքի համաժամանակյա դիվանագիտությունը»,- NEWS.am-ի հետ զրույցում ասաց փորձագետը։

Այս դեպքում ո՞ւմ է ձեռնտու պայմանագրի նախագիծը, որը գտնվում է Արեւմուտքի հովանավորության ներքո։ «Տրամաբանությամբ, եթե ինչ-որ մեկը հանդես է գալիս որպես միջնորդ, ապա դա առաջին հերթին պետք է լինի Ռուսաստանը։ Ստացվում է, որ Ռուսաստանի մասնակցությամբ կնքված բոլոր պայմանագրերը սեփականաշնորհվել են Արեւմուտքի կողմից։

Պայմանագիրը շահավետ է նրանց համար, ովքեր կազմում են փաստաթղթի տեքստը: Ո՞վ է գոհ փաստաթղթի տեքստից։ Ադրբեջանը նախանշեց իր 5 սկզբունքները եւ ասաց, որ միայն այդ պայմաններում պատրաստ կլինեն բանակցել խաղաղության պայմանագրի շուրջ։ Ինչ է սա նշանակում? Եթե ​​հնարավոր չէ պայմանավորվել երկխոսության հնարավորության շուրջ, ապա ինչպե՞ս կարելի է բաժանել պարիսպը։ Սահմանի ապառազմականացման գաղափարը առաջին հերթին զարգացրել է հայկական կողմը. սա անոմալիա է, քանի որ սահմանների սահմանազատման ու սահմանագծման խնդիրը միշտ էլ հաշտության պայմանագրի բաղկացուցիչ մասն է»,- ընդգծել է քաղաքագետը։ Տարասովի խոսքով, Ադրբեջանը Ղարաբաղը համարում է իր տարածքը, իսկ Հայաստանը բանակցում է այդ պայմաններով, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանը համաձայնել է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությանը՝ Ղարաբաղի ներգրավմամբ:

Ինչո՞ւ է Հայաստանը խաղում արեւմտյան մարզադաշտերում.

Տարասովը վստահ է, որ Երեւանն այդպիսով ցանկանում է վերակենդանացնել ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի եւ ԵՄ-ի օգնությամբ ու լուծել Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը։ «Հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս կարող ես որոշել մի տարածքի կարգավիճակը, որն այլեւս քոնը չէ։ Հայաստանը ցանկանում է միջազգային մանդատ ունենալ եւ Ղարաբաղին հատուկ կարգավիճակ տալ Ադրբեջանի կազմում: Ալիեւն այս իրավիճակում ցանկանում է հայերին կամ վտարել Ղարաբաղից, կամ ձուլել ադրբեջանցիների մեջ։ Ո՛չ առաջինը, ո՛չ էլ երկրորդը թույլ չեն տա Ալիեւին: Նրան կստիպեն ինչ-որ ինքնավարություն մտցնել։ Ո՞ւմ միջոցով կարող է Ադրբեջանը անել դա: Երկու տարբերակ կա. առաջինը՝ Ալիեւը կարող է Ռուսաստանի հետ բանակցել Ղարաբաղում գտնվող խաղաղապահների կարգավիճակի շուրջ, որը նրանք դեռեւս չունեն, կարող է երկարացնել նրանց առաքելությունը, կարող է Ղարաբաղը ժամանակավոր վերահսկողության հանձնել ԱՊՀ դրոշի ներքո՝ հաշվի առնելով կազմակերպության պատրաստակամությունը, ինչի մասին վերջերս ասել է Լավրովը։ Սակայն Ալիեւը Փաշինյանի խաղն է խաղում՝ արեւմտյան ուղղությամբ, քանի որ նրան ձեռնտու է սահմանափակել Ռուսաստանի ազդեցությունը Ղարաբաղում»,- պարզաբանեց քաղաքագետը։

Ըստ նրա՝ սա կարող է հավասարապես շահագրգռել եւ՛ Փաշինյանին, եւ՛ Ալիեւին, սակայն որոշակի պայմաններում Ալիեւը շահագրգռված է այս տարածաշրջանում ռուսների ներկայությամբ՝ ելնելով լուրջ աշխարհաքաղաքականությունից, ինչպես նաեւ Իրանում տեղի ունեցող իրադարձություններից։

Տարասովը շատ հավանական է համարում մինչեւ օրացուցային տարվա վերջ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։ «Կասկած կա, որ այն կստորագրվի ոչ թե Մոսկվայում, ոչ թե Ռուսաստանի միջնորդությամբ, այլ Արեւմուտքի միջնորդությամբ։ Հայերն են խաղում այս խաղը։ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո սա կարող է դառնալ Հայաստանի երկրորդ ողբերգական պարտությունը, եթե կողմերը համաձայնության չգան Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ»,- եզրափակեց Տարասովը։

Արամ Դանիելյան