նախընտրելի դարձնել
Հայաստանում անցկացված կրկնակի եվրոպական գագաթնաժողովը վկայում է ռազմավարական կարևորություն ունեցող Կովկասյան տարածաշրջանում համաշխարհային տերությունների միջև ազդեցության համար պայքարի սրման մասին, գրում է Bloomberg-ը։
«Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բազմամյա հակամարտության ավարտը նպաստում է գերիշխանության համար մրցակցության ուժեղացմանը էներգետիկ և առևտրային ուղիների նկատմամբ, որոնք անցնում են Եվրոպան և Ասիան կապող նեղ ցամաքային միջանցքով։
Մերձավոր Արևելքում և Ուկրաինայում պատերազմները բարձրացնում են Կովկասի նշանակությունը, քանի որ հյուսիս և հարավ տանող երթուղիները սահմանափակված են հակամարտությունների, պատժամիջոցների և աշխարհաքաղաքական լարվածության պատճառով։
Ռուսաստանը, որը երկար ժամանակ մնում էր տարածաշրջանում գերիշխող ուժ, բախվում է աճող մրցակցության՝ ԱՄՆ-ի կողմից — նախագահ Դոնալդ Թրամփը Հայաստանում առաջ է մղում նոր տրանսպորտա-էներգետիկ միջանցք, — ինչպես նաև Թուրքիայի, Եվրոպական միության և Չինաստանի կողմից։
«Հարավային Կովկասի նկատմամբ ԱՄՆ-ի ներկայիս հետաքրքրությունը աննախադեպ է և որոշ չափով ընդմիշտ խաթարել է Կրեմլի շահերը Ադրբեջանում և Հայաստանում», — հայտարարել է լոնդոնյան PRISM Strategic Intelligence ընկերության գործընկեր Քեյթ Մալլինսոնը։ «Վաշինգտոնի մոտեցումը Հարավային Կովկասի երկրների տնտեսական ինտեգրմանը նպաստելն է» և այդ կապերի ընդլայնումը՝ ընդգրկելով Թուրքիան ու Կենտրոնական Ասիան, հավելել է նա։
Խաղաղությունը Կովկասում կարող է բացել նոր առևտրային ուղի
ԱՄՆ-ը ստացել է TRIPP միջանցքի զարգացման բացառիկ իրավունքներ։
48 երկրների առաջնորդներ հրավիրված են մասնակցելու Եվրոպական քաղաքական համայնքի հանդիպմանը, որը երկուշաբթի կկայանա Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։ Այնտեղ նրանք կքննարկեն տնտեսական և էներգետիկ անվտանգության հարցեր, ինչպես նաև «ժողովրդավարական կայունությունն» ու հիբրիդային սպառնալիքները։
Ակնկալվում է, որ Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնին կմասնակցի այս ամենամյա հավաքին՝ որպես եվրոպական տարածաշրջանից դուրս գտնվող առաջին պետության ղեկավար, ինչը վկայում է Թրամփի օրոք ԱՄՆ-ի և նրա ավանդական դաշնակիցների հարաբերություններում առկա լարվածության մասին։ Միջոցառմանը պետք է մասնակցի նաև ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Մարկ Ռյուտեն։
Հաջորդ օրը կկայանա Եվրոպական միության և Հայաստանի պատմության մեջ առաջին գագաթնաժողովը, որը միտված է երկկողմ կապերի ամրապնդմանը։ Անցյալ տարի Երևանի կառավարությունը հայտարարեց ԵՄ անդամակցությանը ձգտելու մտադրության մասին՝ հեռանալով Մոսկվայի ուղեծրից՝ Ադրբեջանի հետ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բախումների ժամանակ Հայաստանին պաշտպանելու Ռուսաստանի անկարողությունից հիասթափության ֆոնին։
Բրյուսելում բարձրաստիճան պաշտոնյայի խոսքով՝ ԵՄ-ն նախատեսում է Հայաստանի հետ կնքել փոխկապակցվածության ապահովման գործընկերություն (connectivity partnership), ներառյալ մինչև 2,5 միլիարդ եվրոյի (2,9 միլիարդ դոլար) հնարավոր ֆինանսավորման փաթեթ։
Նպատակն է աջակցել տրանսպորտային, էներգետիկ և թվային կապերին՝ տարածաշրջանային սահմանների բացման հետ մեկտեղ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումից և հարևան Թուրքիայի հետ հարաբերությունների ջերմացումից հետո։ Պաշտոնյայի խոսքով՝ դա օգնում է միավորել տարածաշրջանը այնպես, ինչպես ժամանակին ածխի և պողպատի ոլորտում համագործակցությունը միավորեց Եվրոպան։
Բրյուսելը նաև մտադիր է ակտիվացնել Հայաստանի հետ համագործակցությունը անվտանգության ոլորտում, այդ թվում՝ նոր քաղաքացիական առաքելության միջոցով, որը խորհրդատվություն կտա կիբերհարձակումներին և ապատեղեկատվությանը հակազդելու հարցերում, հատկապես հանրապետությունում հունիսի 7-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններից առաջ, որտեղ բնակչությունը շուրջ 3 միլիոն է։
Խոր տնտեսական հետաքրքրություն
ԱՄՆ-ի աջակցությամբ ստեղծվող միջանցքը՝ «Թրամփի երթուղի հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (Trump Route for International Peace and Prosperity — TRIPP), հայտնվեց այն բանից հետո, երբ օգոստոսին նախագահը Սպիտակ տանը բանակցություններ վարեց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ։
Նախագիծը ԱՄՆ-ին տարածաշրջանում տալիս է տնտեսական իրավունքներ մինչև 99 տարի ժամկետով՝ Հայաստանի հետ գործընկերության միջոցով երկրի հարավով անցնող երկաթուղային և ավտոմոբիլային երթուղու կառավարման հարցում, որը Ադրբեջանը կապում է իր Նախիջևան էքսկլավի հետ։ Համաձայնագիրն ընդգրկում է նաև նավթամուղների և գազամուղների, ինչպես նաև թվային ենթակառուցվածքի համար օպտիկամանրաթելային ցանցերի զարգացումը։
Համաշխարհային տուրբուլենտությունը, որն առաջացել է Իրանում պատերազմի պատճառով Պարսից ծոցով առևտրի խափանումներից, միայն ավելի է բարձրացնում այս երթուղու ռազմավարական նշանակությունը։
Թուրքիան, որը փոխադարձ պաշտպանության պայմանագիր ունի իր վաղեմի դաշնակից Ադրբեջանի հետ, նույնպես մոտ է Հայաստանի հետ սահմանը բացելուն, որը փակվել էր 1993 թվականին՝ Բաքվի հետ համերաշխության նշանով։ Երկու պետությունների միջև ավիահաղորդակցությունն արդեն հաստատված է, նույնիսկ պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայության պայմաններում։
Հայաստանը շրջվում է դեպի ԵՄ և ԱՄՆ, չնայած այն հանգամանքին, որ ներկայումս անդամ է Մոսկվայի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) մաքսային միությանը։ Բացի այդ, երկրում տեղակայված է Ռուսաստանի միակ ռազմական բազան Հարավային Կովկասում։
ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը բավական հստակ արտահայտել է իր դժգոհությունը Փաշինյանի հետ ապրիլի 1-ի բանակցությունների ժամանակ՝ մատնանշելով Երևանի կախվածությունը Մոսկվայից արտոնյալ գներով գազի մատակարարումներից։
«Եվրոպական միության հետ մաքսային միությունում և ԵԱՏՄ-ում միաժամանակյա անդամակցությունն անհնար է», — ասել է Պուտինը Փաշինյանին։ — «Դա պարզապես ըստ սահմանման անկենսունակ է»։
Սա առաջին դեպքն էր, երբ Ռուսաստանը «բավականին ուղիղ սպառնալիքներ հնչեցրեց Հայաստանի հասցեին», նշել է Երևանի տարածաշրջանային ժողովրդավարության և անվտանգության կենտրոնի տնօրեն Տիգրան Գրիգորյանը։ «Նրանք փորձում են ցույց տալ, որ գոյություն ունեն որոշակի կարմիր գծեր, և եթե դրանք անցնես, հետևանքներ կլինեն»։
Հենց այդ պատճառով էլ Հայաստանը փորձում է զգույշ գործել։ Իրավիճակին ծանոթ մարդկանց խոսքով՝ Երևանի կառավարությունը խնդրել է ԵՄ-ի հետ քննարկվող գագաթնաժողովի ամփոփիչ հաղորդագրության նախագծից հանել պատժամիջոցների շրջանցման մասին հիշատակումը։ Նրանց խոսքով՝ ԵՄ-ն հրաժարվել է դա անել։
Շրջադարձային պահ
Հարևան Վրաստանը ծառայում է որպես նախազգուշացում։ Նրա ԵՄ անդամակցության հայտը կանգ է առել այն բանից հետո, երբ «Վրացական երազանք» կառավարության կողմից 2024 թվականին ընդունվեց «օտարերկրյա գործակալների» մասին օրենքը՝ ուղղված անկախ լրատվամիջոցների և հասարակական կազմակերպությունների դեմ, որը Բրյուսելում և ԱՄՆ-ում անվանեցին «Կրեմլից ներշնչված»։ Ընդդիմադիր կուսակցությունները կառավարությանը մեղադրում են Ռուսաստանի հետ մերձենալու մեջ։
ԵՄ-ի և Հայաստանի բանակցությունները տեղի են ունենում այն բանից հետո, երբ անցյալ տարվա ապրիլին միությունը անցկացրեց իր առաջին գագաթնաժողովը Կենտրոնական Ասիայի հինգ պետությունների՝ Ղազախստանի, Ուզբեկստանի, Թուրքմենստանի, Տաջիկստանի և Ղրղզստանի հետ՝ ստորագրելով 12 միլիարդ եվրոյի ներդրումային ծրագիր, որը կենտրոնացած է տրանսպորտի, ռազմավարական նշանակության օգտակար հանածոների և էներգետիկայի վրա։
Նոյեմբերին Թրամփը Սպիտակ տանն ընդունել էր կենտրոնաասիական երկրների առաջնորդներին՝ մեկ ամիս անց այն բանից հետո, երբ Պուտինը նրանց հանդիպել էր Տաջիկստանում։ ՉԺՀ նախագահ Սի Ցզինպինը հունիսին միացել էր Ղազախստանում Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ գագաթնաժողովին՝ քննարկելու ներդրումների ավելացումը իր «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» ենթակառուցվածքային ծրագրի շրջանակում։
TRIPP միջանցքը նախատեսված է միանալու Ադրբեջանից դեպի Կենտրոնական Ասիա և Չինաստան գնացող Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղուն՝ միաժամանակ միանալով Թուրքիայի տարածքով դեպի Եվրոպա տանող երթուղիներին։
Հունվարին Փաշինյանը այս նախագծի իրականացումը Ադրբեջանի հետ խաղաղության գործընթացի շրջանակում անվանել էր Հայաստանի համար «պատմական և շրջադարձային հնարավորություն»։
«ԱՄՆ-ի ներգրավվածությունը Հայաստանում դիտարկվում է որպես քաղաքական «խարիսխավորման» ձև, որն առաջարկում է անվտանգության երաշխիքներ», — ասում է Հայաստանի մշակույթի և քաղաքակրթության հետազոտությունների կենտրոնի քաղաքագետ Նարեկ Սուքիասյանը։ — «Թեև պաշտոնական ձևակերպումը տնտեսական է, ռազմավարական հետևանքներն ակնհայտ են»։
Ալիևը փետրվարին Մյունխենի անվտանգության համաժողովում հայտարարել էր, որ TRIPP-ը կստեղծի «բոլորովին նոր իրավիճակ» Չինաստանի և Եվրոպայի միջև այսպես կոչված «Միջին միջանցքով» առևտրի և տրանսպորտի համար։ «Այս ճանապարհին գտնվող բոլոր երկրները կլինեն ավելի քաղաքական և տնտեսական առումով ինտեգրված», — ասել էր նա։
Թեև Մոսկվայի գերիշխանությունը Կովկասում թուլանում է, քանի որ Ուկրաինայի պատերազմը սպառում է նրա ռեսուրսները տարածաշրջանի համար, «հավանաբար դեռ վաղ է ասել, որ Թրամփը վճռականորեն հաղթում է, իսկ Պուտինը վճռականորեն պարտվում է», կարծում է լոնդոնյան RUSI վերլուծական կենտրոնի ռուսական և եվրասիական անվտանգության հարցերով ավագ գիտաշխատող Նատիա Սեսկուրիան։
«Ռուսաստանը Հարավային Կովկասում դեռևս պահպանում է ազդեցության երկարաժամկետ լծակներ, և նրա ազդեցությունը չի վերացել», — ասել է նա։ Միևնույն ժամանակ «Թրամփը խթաններ է ստեղծել ինչպես Կենտրոնական Ասիայի, այնպես էլ Հարավային Կովկասի երկրների համար՝ փնտրելու այլընտրանքային տնտեսական գործընկերներ, հատկապես այն ժամանակ, երբ Ռուսաստանն ավելի ու ավելի հաճախ ընկալվում է որպես պակաս հուսալի, ռազմական առումով պակաս արդյունավետ և տնտեսական առումով պակաս կայուն գործընկեր»։
