նախընտրելի դարձնել
Մկները, և ավելի պակաս՝ առնետները, ամենակարևոր կենդանի մոդելներն են, որնց միջոցով ուսումնասիրում են մարդկանց հիվանդությունների զարգացումը և դրանց բուժումը: Փոքր կրծողները հատկապես հարմար են․ պահանջկոտ չեն, արագ են աճում ու բազմանում, ունեն կենսաքիմիական և բջջային պրոցեսներ, որոնք շատ մոտ են մեզ։ Բացի այդ, հեշտ է մկներին դարձնել տրանսգեն՝ նրանց գենոմում ներմուծելով մարդու սպիտակուցներ կոդավորող ԴՆԹ, գրում է Naked-Science-ը։ Այդ թվում՝ պաթոլոգիական, այսինքն՝ որոշակի հիվանդություններ առաջացնող։
Իմունիտետի հարցում ամեն ինչ մի փոքր ավելի բարդ է: Թեև կրծողները հիմնականում ունեն մերին նման իմունային համակարգ, սակայն կան կարևոր տարբերություններ, քանի որ մարդկանց և մկների նախնիները միմյանցից անկախ զարգացել են տասնյակ միլիոնավոր տարիների ընթացքում: Այնպես որ այժմ մկների մոտ 1600 գեների հավաքածուն, որը պատասխանատու է վարակներին և իմունային պաթոլոգիաներին արձագանքելու համար, շատ տարբեր է:
Ինչպե՞ս ուսումնասիրել մարդու իմունիտետը և նրա հիվանդությունները մկների վրա: Այդ նպատակով կրծողներին մարդկայնացնում են, այսինքն՝ դարձնում «մարդկայնացված»։ Նմանատիպ փորձերը սկսվել են 1980-ականներին՝ ՄԻԱՎ-ի համաճարակի սկզբում և մինչ օրս ակտիվորեն իրականացվում են:
Նախ, նրանք ոչնչացնում են մկների սեփական իմունային համակարգը՝ առաջացնելով իմունային անբավարարություն, ինչը «մաքրում է» տարածությունը իմունային համակարգի մարդկային բաղադրիչների համար: Այնուհետև կենդանիներին ներարկվում են մարդու բջիջներ՝ արյան հասուն լիմֆոցիտներ, արյունաստեղծ ցողունային բջիջներ կամ այլ բջիջներ։ Նման հումանիզացված մուկը վերարտադրում է իմունային համակարգի միայն առանձին բաղադրիչներ, ունակ չէ լիարժեք պաշտպանիչ արձագանքի և երկար չի ապրում։ Այս մոդելները վատ են համապատասխանում բազմաթիվ հիվանդությունների ուսումնասիրման, իրական հիվանդների համար իմունոթերապիաներ ստեղծելու և պատվաստանյութեր ստանալու համար: Կենդանիների «մարդկայնացման» հարցում կարևոր քայլ էր ամերիկացի գիտնականների հոդվածը Nature Immunology ամսագրում: Կենսաբանները ստեղծել են մկների նոր գիծ, որը նրանք անվանում են «իսկապես մարդկայնացված» (TruHuX, անգլերեն truly human-ից):
Որպես հիմք վերցվել է NSG W41 մկների մուտանտային շարքը, որոնք չունեին լիարժեք իմունային համակարգ։ Պորտալարի արյունից մեկուսացված մարդու ցողունային բջիջները ներարկվել են նրանց սրտում (ավելի ճիշտ՝ ձախ փորոք): Մի քանի շաբաթ անց մկները ենթարկվել են 17b-էստրադիոլի (E2)՝ իգական սեռական հորմոնի ամենաակտիվ և տարածված ձևի ազդեցությանը: Այն կա ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց մոտ:
Բանն այն է, որ այս էստրոգենը, բացի վերարտադրությանը և սեռական հատկանիշների ձևավորմանը մասնակցելուց, ներգործում է նաև իմունային համակարգի վրա։ Այն խթանում է մարդու ցողունային բջիջների գոյատևումը, B-լիմֆոցիտների տարբերակումը և վիրուսների և բակտերիաների դեմ հակամարմինների արտադրությունը:
Այս վերամշակումից հետ ստացված TruHuX (կամ THX) մկներն ունեն լիարժեք իմունային համակարգ, որը միևնույն ժամանակ բաղկացած է մարդկային բջիջներից։ Այն ներառում է ավշային հանգույցներ, բողբոջային կենտրոններ, տիմուսային էպիթելի բջիջներ, T և B լիմֆոցիտներ, ներառյալ հիշողության B բջիջները, ինչպես նաև պլազմային բջիջներ, որոնք արտադրում են բարձր սպեցիֆիկ հակամարմիններ և աուտոհակամարմիններ:
Հեղինակները ցույց են տվել, որ մոդիֆիկացված մկները հակամարմինների շնորհիվ ունակ են ուժեղ իմունային պատասխան տալու Salmonella typhimurium բակտերիաների (սալմոնելոզի հարուցիչ) սպիտակուցների, ինչպես նաև SARS-CoV-2 կորոնավիրուսի դեմ: Դրա համար կենդանիներին պատվաստել են պատվաստանյութերով, որոնք օգտագործվում են կլինիկաներում և տրամադրվում մարդկանց: Հատուկ թույն (պրիստան) ներմուծելով՝ համակարգային կարմիր գայլախտ՝ ծանր աուտոիմուն հիվանդություն են առաջացրել այլ TruHuX մկների մոտ: Բացի այդ, կրծողները ունեն աղիքների «մարդու» միկրոբիոմ, որը կարևոր է ինչպես իմունային համակարգի, այնպես էլ մի շարք այլ կենսաբանական գործընթացների համար:
Այս արդյունքները կարող են նոր մակարդակի բարձրացնել իմունիտետի հետազոտությունը, ինչպես նաև նպաստել նոր արդյունավետ դեղամիջոցների ստեղծմանը: Թերևս TruHuX մկները և նրանց նմանները հնարավորություն կտան հրաժարվել մարդանման կապիկների վրա իմունոլոգիական և մանրէաբանական փորձերից, ինչը շատ թանկ է և առաջացնում է էթիկական դժվարություններ:
