Մուշում հայտնաբերվել է 3 000-ամյա ամրոց, որը զբաղեցնում է մոտ 120 հազար քառակուսի մետր տարածք։ Սա Մուշի շրջանում երբևէ գրանցված ամենամեծ ամրացված կառույցներից մեկն է, որի պատերը ձգվում են մոտ 1,4 կիլոմետր՝ ընդգրկելով 17 ֆուտբոլային դաշտին համադրելի տարածք։

Չափերն արդեն ինքնին տպավորիչ են, սակայն գիտնականները կարծում են, որ այս վայրը կարող է նաև վերաբերել Ուրարտական թագավորության կազմավորման շրջանին, հաղորդել է Planet Today-ը։ Գիտնականներն առաջ է քաշել Արզաշկունի՝ Արամե արքայի արքայական քաղաքի հետ ամրոցի կապի վարկածը, որի գտնվելու վայրը մնում էր անհայտ այն պահից, երբ ասորական տեքստերում առաջին անգամ արձանագրվեց դրա կործանումը մ.թ.ա. IX դարում։

Եթե այս կապը հաստատվի, բացահայտումը շատ ավելի լայն նշանակություն կունենա, քան պարզապես մեկ այլ ուրարտական ամրոցի նույնականացումը։ Արզաշկունը պատկանում է քիչ ուսումնասիրված այն ժամանակաշրջանին, երբ Տուշպան՝ ներկայիս Վանը, դեռ չէր դարձել թագավորության մեծ քաղաքական կենտրոնը, ինչն այս վայրը դարձնում է պոտենցիալ կարևոր Ուրարտուի սկզբնական ձևավորման ըմբռնման համար։

Վայրի հսկայական չափերն առաջ են բերում ակնհայտ հարց․ ինչպե՞ս կարող էր 120 հազար քառակուսի մետր տարածք ունեցող ամրոցն այդքան երկար ժամանակ մնալ չճանաչված։ Պատասխանը, ըստ ամենայնի, թաքնված է այն բանում, թե ինչպես են ավերակները պահպանվել բնապատկերի ֆոնին։

Ճարտարապետական կառույցների զգալի մասը փլուզվել է և միաձուլվել շրջակա լանդշաֆտին։ Գետնի մակարդակից պատերի առանձին հատվածներն ու ցրված քարե տարրերն ավելի շատ հիշեցնում են բնական գոյացություններ, քան միասնական մոնումենտալ համալիրի մասեր։

Արբանյակային նկարները փոխեցին այս պատկերը։ Մեսցիդլի շրջանը թռչնի թռիչքի բարձրությունից ուսումնասիրելիս գիտնականները նկատել են գծեր և կառուցվածքային ձևաչափեր, որոնք չէին համապատասխանում տեղանքի բնական ռելիեֆին, ինչը նրանց դրդել է տարածքի անմիջական զննում կատարել։

Տեղում այս անոմալիաները պարզվեցին որպես շատ ավելի մեծ ամրացված բնակավայրի մասեր։ Հետևելով լանդշաֆտի մնացորդներին՝ հետազոտող Օմերօղլուն կարողացավ տեսնել, որ ամրությունները ձգվում էին մոտ 1,4 կիլոմետր և զբաղեցնում էին մոտ 120 հազար քառակուսի մետր տարածք։

Արբանյակային պատկերները հնարավորություն տվեցին միավորել այն ավերակները, որոնք երկրի մակերեսից մասնատված էին թվում մեկ միասնական հնագիտական լանդշաֆտի մեջ։ Այս ավելի լայն տեսադաշտն օգնեց բացահայտել ոչ միայն առանձին պատերը, այլև այն բնակավայրի իրական մասշտաբները, որը դրանք ժամանակին պաշտպանել էին։

Քարով շինվածքը նույնպես կարող է օգնել որոշել այս վայրի ժամանակագրական համատեքստը։ Զանգվածային քարերը կազմում են ամրոցային պատերի հատվածներ, գիտնականները դրանց ցիկլոպյան ու բազմանկյուն կառուցվածքը համեմատում են վաղ երկաթի դարի հուշարձանների հետ, ինչպիսին են Աշաղը-Անզաֆն ու Զիվիստանը Վանի շրջանում։

Պարսպի ներսում՝ հյուսիսային հատվածում, մինչ օրս տեսանելի են ճարտարապետական հետքեր։ Հարավում գտնվում է մեծ կլոր կառույց՝ մոտ 25 մետր շառավղով, որը, հնարավոր է, դեր է ունեցել ջրային ռեսուրսների կառավարման մեջ, թեև դրա ճշգրիտ գործառույթը մնում է անհայտ։

Ընդհանուր առմամբ, պատերը, ներքին կառույցներն ու մասշտաբը մատնանշում են ինչ-որ ավելի կարևոր բան, քան պարզապես փոքր ռազմական հենակետը։ Ամենայն հավանականությամբ, այս վայրում գոյություն է ունեցել այնքան մեծ բնակավայր, որ պահանջել է լայնածավալ պաշտպանություն, ներքին կազմակերպվածություն և ջրի հասանելիություն։

Արզաշկունը զբաղեցնում է յուրահատուկ տեղ Ուրարտուի պատմության մեջ, քանի որ դրա մասին գրեթե բոլոր հայտնի տեղեկությունները ստացվել են այս թագավորության թշնամիներից։ Մ.թ.ա. IX դարում ասորական արձանագրություններում հիշատակվում է Արամե անունով մի տիրակալ՝ ամենավաղ արքան, որն անքակտելիորեն կապված է Ուրարտուի հետ։

Ի տարբերություն Ուրարտուի ավելի ուշ տիրակալների՝ Արամեն իրենից հետո հայտնի արքայական արձանագրություններ չի թողել։ Այդ պատճառով պատմաբանները նրա կառավարման մեծ մասը վերականգնում են ասորական տեքստերի հիման վրա, որոնք գրվել են իր դեմ պատերազմած թագավորության կողմից։

Ասորեստանի թագավոր Սալմանասար III-ի տարեգրություններում Արզաշկունը հիշատակվում է որպես Արամեի արքայական քաղաք։ Մ.թ.ա. 856 թվականի արշավանքի ժամանակ Սալմանասարը պնդում էր, որ իր զորքերը հարձակվել և ավերել են քաղաքը՝ նախքան Արամեի բանակի հետ բախվելը։

Այս կարճ հիշատակումը Արզաշկունին ապահովել է ամուր տեղ Ուրարտուի պատմության մեջ։ Այն վկայում է արքայական կենտրոնի մասին, որը գոյություն է ունեցել դեռ այն ժամանակ, երբ Տուշպան՝ ներկայիս Վանը, չէր դարձել թագավորության մոնումենտալ սիրտը։

Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. IX դարում, Սարդուր I-ի նման տիրակալները Տուշպան վերածեցին խոշոր քաղաքական կենտրոնի։ Այնտեղից Ուրարտուն ընդլայնեց իր ամրոցների, արձանագրությունների, ոռոգման կառույցների և վարչական կենտրոնների համակարգը արևելյան Անատոլիայի և Հայկական լեռնաշխարհի լայն տարածքում։

Արզաշկունը վերաբերում է այս վերափոխմանը նախորդած ավելի քիչ տեսանելի փուլին։ Դրա հայտնաբերումը կարող է օգնել հնագետներին հասկանալ, թե ինչպես ձևավորվող տարածաշրջանային տերությունը վերածվեց բարձր կազմակերպված Ուրարտական թագավորության, որը հայտնի է մ.թ.ա. VIII և VII դարերից։

Չնայած ասորական աղբյուրներում իր ունեցած կարևորությանը՝ հնագետները մինչ օրս չգիտեն, թե կոնկրետ որտեղ էր գտնվում Արզաշկունը։ Տարիների ընթացքում գիտնականներն առաջարկել են դրա տեղադրության մի քանի տարբերակ՝ ներառյալ Վանա լճի շրջակայքը, Մալազգիրտի շրջանը և ավելի արևելք՝ դեպի Ուրմիա լճի ավազան։

Քննարկումների զգալի մասը կախված է ասորական արշավանքների երթուղիների վերստեղծումից և հին տեղանունների համադրումից ժամանակակից աշխարհագրության հետ։ Այս գործընթացը բարդ է, քանի որ տեքստերը նկարագրում են լանդշաֆտներ և բնակավայրեր, որոնք գիտնականները միշտ չէ, որ կարողանում են այսօր վստահորեն նույնականացնել։

Այսպիսով, Մուշի մոտ գտնվող ամրոցը մտնում է արդեն իսկ բարդ հնագիտական քննարկման մեջ։ Նրա ահռելի չափերը մատնանշում են էական նշանակություն ունեցած բնակավայրի մասին, իսկ գտնվելու վայրը համապատասխանում է այն տարածաշրջանին, որը կարևոր դեր է խաղացել վաղ ուրարտական ընդարձակման արևմտյան գոտում։

Օմերօղլուն նաև մատնանշում է ամրոցի ճարտարապետական նմանությունը վաղ երկաթի դարի այլ հուշարձանների հետ։ Չափը, տեղադրությունը և քարաշեն լինելը թույլ չեն տալիս միանշանակ նույնականացնել այս վայրը, սակայն միասին վերցրած՝ դրանք դժվարացնում են նորահայտ բացահայտումը որպես սովորական տարածաշրջանային ամրոց դիտարկելը։

Նույնիսկ առանց Արզաշկունի հետ ուղիղ կապի՝ ամրոցը կարևոր նոր հուշարձան է արևելյան Անատոլիայի հնագիտության մեջ։ 120 հազար քառակուսի մետր տարածքով ամրացված բնակավայր կառուցելու համար պահանջվել են զգալի պլանավորում, աշխատուժ և ռեսուրսներ, ինչը ենթադրում է, որ դրա կառուցողները վերահսկում էին ոչ միայն բլրի գագաթին գտնվող փոքրիկ ապաստարանը։

Ամրությունները, ներքին կառույցները և, հնարավոր է, ջրամատակարարման համակարգը մատնանշում են բնակավայրի մասին, որը նախատեսված էր երկարատև բնակության և կազմակերպված գործունեության համար։ Ապագա պեղումները կարող են պարզել, թե երբ են մարդիկ առաջին անգամ կառուցել ամրոցը, որքան երկար են այն օգտագործել, և արդյոք դրա բնակիչներն անմիջական կապեր են ունեցել Ուրարտուի առաջին տիրակալների հետ։

Խեցեղենի վերլուծությունը, նմուշների ռադիոածխածնային հետազոտությունը և ճարտարապետական հաջորդականությունները կարող են նեղացնել ժամանակագրությունը։ Արձանագրությունը կտար էլ ավելի արժեքավոր տեղեկություն՝ պոտենցիալ հնարավորություն տալով նույնականացնել այս վայրի հետ կապված մարդկանց, տիրակալներին կամ վարչական համակարգը։

Այս պահին այս բացահայտումը Մուշը ներքաշել է ուրարտական հնագիտության ամենահին քննարկումներից մեկի մեջ։ Արզաշկունը մինչ այժմ պահպանվել էր միայն հին ասորական արձանագրություններում, սակայն վերջերս հայտնաբերված ամրոցն այժմ հետազոտողներին տրամադրում է ուսումնասիրման նոր կարևոր հուշարձան՝ Ուրարտուի ամենավաղ արքայական կենտրոնի որոնումների շրջանակում։