Նախընտրելի
Այս ապրիլի 24-ը հազվագյուտ և նշանակալից պահ է. երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ Իսրայելում Հոլոքոստի հիշատակի օրը համընկնում է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի միջազգային օրվա հետ։
Դրա մասին The Jerusalem Post-ի համար գրել է ցեղասպանագետ և քաղաքական վերլուծաբան դոկտոր Սամուել Լեդերմանը։
Ըստ Լեդերմանի՝ դա հրեաներին և հայերին հրաշալի հնարավորություն է տալիս ըմբռնելու իրենց տառապանքի, գոյատևման և արդարության ու ճանաչման համար երկարատև պայքարի պատմությունը:
«Իսրայելում Հոլոքոստի հիշատակի օրը հանդիսավոր ազգային օր է: Ավտոմեքենաների ազդանշաններն արգելափակում են երթևեկությունը և խախտում լռությունը՝ հարգանքի տուրք մատուցելով Հոլոքոստի ժամանակ զոհված վեց միլիոն հրեաներին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստական ռեժիմի կողմից սպանված տղամարդկանց, կանանց և երեխաներին: Դա սոսկ սգո օր չէ, այլ իսրայելական ինքնության հիմնաքարը. հիշելու անհրաժեշտությունը:
Նմանապես, ապրիլի 24-ին նշվում է Հայոց ցեղասպանության օրը, երբ Օսմանյան կայսրությունը 1915 թվականին սկսեց զանգվածային տեղահանությունների և հայ բնակչության կոտորածների արշավը: Ավելի քան 1 միլիոն հայեր հավանաբար մահացել են, իսկ վերապրածների ճնշող մեծամասնությունը վտարվել է իր նախնիների հողերից: 1904-1907 թվականներին Գերմանիայի կողմից Նամիբիայում հերերոների և նամայի ցեղասպանության հետ մեկտեղ Մեծ եղեռնը 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունն էր»,- գրում է Լեդերմանը։
Գիտնականը նշում է, որ գերմանացի բռնակալ Ադոլֆ Հիտլերը, ըստ նրա հակասեմականության զարգացումն ուսումնասիրող վերջին հետազոտության, ըստ ամենայնի նկատի ուներ հայերի ոչնչացումը, երբ դիտարկում էր հրեաների բնաջնջումը դեռևս 1920-ականների սկզբին:
Նա նշել է,որ գերմանական ծայրահեղ աջերի այն ժամանակվա կարևոր խմբակցությունները Հայոց ցեղասպանությունը դիտարկում էին որպես օգտակար մոդել Գերմանիայի սեփական «խնդրահարույց» փոքրամասնության՝ հրեաների դեմ պայքարելու համար:
«Ո՞վ է, ի վերջո, այսօր խոսում հայերի բնաջնջման մասին»,- ինչպես նշվում է՝ իր գեներալներին ասել է Հիտլերը Լեհաստան ներխուժելուց առաջ, որպեսզի նրանց համոզի լեհերի նկատմամբ ողորմածություն չցուցաբերել:
Իսկ Ֆրանց Վերֆելի՝ Հայոց ցեղասպանության մասին հայտնի վեպը՝ «Մուսա լեռան քառասուն օրը», հետագայում Վարշավայի գետտոյի ապստամբության ժամանակ ապստամբների համար ոգեշնչման աղբյուր է ծառայել։
Այդուհանդերձ, Հայոց ցեղասպանությունը մինչ օրս չճանաչված է մնում բազմաթիվ կառավարությունների կողմից, որոնց թվում, ինչն առանձնապես ամոթալի է, Իսրայելի կողմից, նշում է դոկտոր Լեդերմանը:
«Այս ընդհանուր ամսաթիվը պետք է սոսկ հիշողություններ չարթնացնի: Այն կոչված է արթնացնելու հարազատության խոր զգացում երկու հնագույն ժողովուրդների միջև, որոնք երկուսն էլ էկզիստենցիալ տրավմա են ապրել: Հայերն ու հրեաները միակը չեն, ովքեր վերապրել են ցեղասպանությունը: Նրանք ներկայացնում են կայուն սփյուռքներ, փոքր ժողովուրդներ, ովքեր ստեղծել են նույնականություն՝ հիմնված հավատքի և հիշողության վրա և նշանակալի ներդրում ունեն համաշխարհային մշակույթի, գիտության և նորարարության մեջ:
Երկու ժողովուրդներն էլ դարձան կայսերական ավերածությունների և պետականազրկության զոհեր։ Երկուսն էլ բախվեցին ժխտման և հիշողությունից ջնջման: Նրանք երկուսն էլ յուրացրին այն ծանր դասը, որ չի կարելի միշտ ապավինել աշխարհի գիտակցությանը:
Եվ այնուամենայնիվ, երկուսն էլ նախընտրեցին կառուցել, քան նահանջել, հիշել՝ չսահմանափակվելով ցավով: Սակայն Իսրայելի և Հայաստանի հարաբերությունները բարդանում են աշխարհաքաղաքական գործոններով։ Իսրայելը սերտ կապեր է պահպանում Հայաստանի հակառակորդ Ադրբեջանի հետ.
Վերջինս նավթի հիմնական մատակարարն է Իսրայելին, մինչդեռ Իսրայելը Բաքվին մատակարարում է ժամանակակից սպառազինություն՝ զենք, որը կարևոր դեր է խաղացել վերջին հակամարտություններում՝ ամենաողբերգականորեն դրսևորված 2023 թվականի ռազմական հարձակման ժամանակ, որը հանգեցրեց վիճելի անկլավից 120 հազար հայերի զանգվածային տեղահանմանը»,- նշում է հոդվածի հեղինակը։
Ինչպես ընդգծում է ցեղասպանագետը, պարզ է, որ նման դինամիկան հանգեցրեց հարաբերությունների սրման։
«Անցյալ տարի Հայաստանը ճանաչեց Պաղեստին պետությունը, մի քայլ, որը Իսրայելում ոմանք դիտեցին որպես թշնամական, հատկապես՝ հաշվի առնելով շարունակվող պատերազմը, սակայն Հայաստանի որոշումը որպես հակաիսրայելական ժեստ ներկայացնելով՝ մենք անտեսում ենք էությունը:
Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը երկար ժամանակ ընդգծել է աջակցությունը ինքնորոշմանը և միջազգային իրավունքին, ներառյալ Կոսովոյի և Հարավային Սուդանի նմանատիպ ճանաչումը: Դա թշնամական գործողություն չէր, այլ՝ սկզբունքային։ Նմանապես, Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը չճանաչելը երկար ժամանակ հիասթափության աղբյուր է եղել հայերի համար: Իսրայելի`որևէ այլ ցեղասպանություն պաշտոնապես ճանաչելու դժկամությունը սխալ համոզմունքի պատճառով, որ դա ինչ-որ կերպ հարաբերականացնում է Հոլոքոստը, և վարանումը պայմանավորված են ռազմավարական նկատառումներով: Թուրքիայի ազդեցությունը և Ադրբեջանի ռազմավարական նշանակությունը Իսրայելի մեկը մյուսին փոխարինող իշխանություններին ստիպել են քաղաքական և տնտեսական շահերը գերադասել բարոյական մաքրությունից: Բայց այսօր այս հաշվարկը փոխվում է։
Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի օրոք Թուրքիան գնալով ավելի թշնամական է դառնում՝ անողոք աջակցություն ցուցաբերելով ՀԱՄԱՍ-ին: Մինչդեռ ադրբեջանական վարչակարգը շարունակում է ավելի խորանալ դեպի ծայրահեղ ավտորիտարիզմ, ընտրությունները չունեն վստահություն, իսկ լրագրողներն ու ընդդիմադիր գործիչները շարունակում են հետապնդվել։
Այս ֆոնին հրեա-հայկական բարեկամության վերականգնումը ճիշտ կլիներ ոչ միայն բարոյապես, այլև՝ ռազմավարական առումով։ Հայաստանը վերակողմնորոշվում է դեպի Արևմուտք՝ ամրապնդելով կապերը Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ և նոր գործընկերություն է փնտրում տեխնոլոգիայի, պաշտպանության և կրթության ոլորտներում։ Իսրայելը բացառիկ պատեհություն ունի Հայաստանի անցումային գործընթացին աջակցելու և երկկողմ համագործակցությունը խորացնելու համար»,- գրում է դոկտոր Լեդերմանը։
Ցեղասպանագետը շեշտում է, որ Երևանում դեսպանություն բացելը և ցեղասպանության ճանաչումը քայլեր կդառնան այդ ուղղությամբ, ոչ թե՝ որպես նախատինք ուրիշների համար, այլ, խոստովանելով հայերի դեմ կատարված սարսափելի չարիքը նախկինում չճանաչելու անհաջողությունը, աջակցել Հայաստանին՝ նրա դեմ հալածանքներին մասնակցելու փոխարեն։
«Հարցը Իսրայելից բարձր քաղաքական հայտարարություն ինքնանպատակ պահանջելը չէ: Ավելի շուտ, պատմական մերձեցման այս պահը մենք պետք է օգտագործենք որպես հրեաների և հայերի միավորվելու հրավեր, գիտակցելու համար իրենց պատմության խոր նմանությունները և միասին աշխատելու հանուն հիշողության, համերաշխության և փոխադարձ հարգանքի վրա հիմնված ապագայի։
Երուսաղեմի Հին քաղաքի հայկական թաղամասը՝ չորս հնագույն թաղամասերից մեկը, այս հարաբերությունների կենդանի վկայությունն է: 4-րդ դարից սկսած քաղաքում հայերը մշտապես ապրել են։ Հայ գիտնականները Երուսաղեմում առաջին գրքեր տպագրողներից էին, հայ քահանաները երկար ժամանակ ծառայել են որպես քաղաքի սրբավայրերի լուռ պահապաններ: Այսօր, քանի որ երկու ժողովուրդներն էլ բախվում են բարդ պատմությանը և անորոշ ապագային, կապի այս թելերը կարող են ինչ-որ կայուն բանի հիմք ծառայել: Հիմնադրամն արդեն կա։ Իսրայելական, հրեական և հայկական սփյուռքները համագործակցում են տարբեր ոլորտներում՝ բժշկությունից մինչև զանգվածային լրատվամիջոցներ։ Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո Հայաստանում ձևավորվում են նոր հրեական համայնքներ, որտեղ ապաստան են գտել ուկրաինաական և ռուսաստանցի հրեաները։
Փոխադարձ հիացմունքը, հարգանքը և համագործակցությունը մակերեսին են, դրանք պարզապես պետք է ընդունել և փայփայել: Հիշատակի հանդիսավոր այս օրը, երբ հրեաները մոմեր են վառում ի հիշատակ Օսվենցիմի զոհերի, իսկ հայերը ծաղիկներ են դնում Երևանի Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում, թող երկու ժողովուրդներն էլ շրջվեն ոչ միայն դեպի անցյալը, այլև՝ միմյանց կողմը։ Թույլ տվեք նրանց ընդունել ոչ միայն սեփական ցավը, այլև այն ցավը, որը նրանք տեսնում են դիմացինի մեջ: Եվ թող այս ճանաչումը հիմք դառնա ինչ-որ մնայուն բանի՝ ոչ թե նպատակահարմարության, այլ՝ խղճի վրա հիմնված բարեկամության։ Գործարքային դիվանագիտությամբ առաջնորդվող աշխարհում հրեաներն ու հայերը կարող են ընդօրինակման օրինակ դառնալ: Ապրիլի 24-ը ոչ միայն սգալու, այլև՝ միասին հիշելու, միասին ամոքելու և միասին կառուցելու հնարավորություն է»,- նշում է փորձագետը։
