նախընտրելի դարձնել
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղ գործընթացը նոր էջ է բացել օգոստոսի 8-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի եռակողմ գագաթնաժողովից հետո: Այս մասին ասվում է Chatham House վերլուծական կենտրոնի Ռուսաստանի և Եվրասիայի հարցերով ծրագրի գիտաշխատող Լոուրենս Բրոերսի հոդվածում։
«Օվալաձև աշխատասենյակում հանդիպման ժամանակ ստորագրվել են մի քանի փաստաթղթեր, թեև ոչ խաղաղության պայմանագիր, ինչը ընկալվել է որպես կարևոր հանգրվան երկու երկրների միջև բարդ բանակցություններում։
Սպիտակ տանը կայացած գագաթնաժողովի և դրա հետևանքների քննարկումներում գերակշռում է աշխարհառազմավարական տեսանկյունը։ Այնուամենայնիվ, ի վերջո, հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ապաանվտանգայնացումն ավելի շատ կախված կլինի ներքաղաքական տեղաշարժերից, որոնք ուղղված են հակամարտության արմատացած պատումներից հրաժարվելուն։
Գագաթնաժողովը խաղաղության գործընթացի համար երկու կարևոր, թեև նախնական, արդյունք է արձանագրել։
Առաջինը 17 հոդվածից բաղկացած պայմանագրի տեքստի նախաստորագրումն է, որը կարգավորում է հարաբերությունները։ Սա տեխնիկական փաստաթուղթ է, որը կարգավորում է հարաբերությունները հանրապետական սահմանների հիման վրա։
Սպիտակ տանը համաձայնեցվել է Ադրբեջանի կողմից ստորագրման պայմաններից մեկը՝ ԵԱՀԿ-ի (Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն) կողմից 1990-ականներին ստեղծված միջնորդական կառույցի՝ «Մինսկի խմբի» լուծարման վերաբերյալ համատեղ խնդրանքը։
Ադրբեջանի մյուս պահանջը՝ Հայաստանի Սահմանադրությունը փոփոխելը, դեռևս ուժի մեջ է։ Այս նախապայմանի կատարումը կախված է Հայաստանի անկանխատեսելի ներքին քաղաքականությունից և ի վերջո, նոր Սահմանադրության վերաբերյալ 2026 թվականի հանրաքվեի միջոցով այս պայմանագրի նկատմամբ հանրային անուղղակի համաձայնությունից։
ԱՄՆ միջամտությունը նաև Հայաստանի միջով անցնող հարավային երթուղին վերածում է «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի երթուղու» (TRIPP): ԱՄՆ մասնավոր կազմակերպությունների հետ երկարաժամկետ վարձակալության պայմանագրի համաձայն՝ TRIPP-ը նախատեսված է ինչպես Հայաստանի ինքնիշխանությունը պահպանելու, այնպես էլ Ադրբեջանի մայրցամաքային մասի և Նախիջևանի միջև «անարգել» տեղաշարժ ապահովելու համար: Երեք ղեկավարները պայմանավորվել են հայկական տարանցիկ փոխադրումներ իրականացնել Ադրբեջանի տարածքով «փոխշահավետության» շուրջ, թեև դեռևս պարզ չէ, թե դա ինչ է նշանակում։
Դրա գործնական գործունեության պայմանները դեռ պետք է մշակվեն։ Շատ բան կախված կլինի ԱՄՆ գործողությունների հետևողականությունից և ապագա վարչակազմերի շարունակական հանձնառությունից։
Իր հերթին, այս համաձայնագիրը մարմնավորում է Հայաստանի և Ադրբեջանի վերջին 35 տարիների ընդհանուր դիրքորոշումը՝ Ռուսաստանի կողմից նրանց միջև հակամարտության կարգավորման մենաշնորհ ունենալու անհամաձայնությունը։ Այն անվավեր է դարձնում Ռուսաստանի կողմից 2020 թվականի հրադադարի համաձայնագրով համաձայնեցված հարավային երթուղու նկատմամբ վերահսկողությունը։
Այս գործընթացները Հարավային Կովկասում կոշտ մրցակցային աշխարհաքաղաքականության պայմաններում, հավանաբար, կարժանանան նրանց արձագանքին, ովքեր համարվում են պարտվող։
Այս ռիսկը ակնհայտորեն վերաբերում է Ռուսաստանին՝ հաշվի առնելով Մոսկվայի պատմական գերիշխանությունը որպես Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև միջնորդ։ Մոսկվան արդեն իսկ իր դժգոհությունն է հայտնել «արտատարածաշրջանային» ուժերի ներգրավման վերաբերյալ։ Կարելի է ակնկալել Ռուսաստանի թշնամական վերաբերմունքի պահպանումը բանակցային համաձայնագրի նկատմամբ, հնարավոր է՝ ճնշումներ գործադրելով ադրբեջանական էներգետիկ ենթակառուցվածքի, Եվրասիական միությունում Հայաստանի առևտրի և Ռուսաստանում երկու ազգությունների համայնքների վրա։
Զգալիորեն ավելի քիչ լծակներ ունենալով ՝ Իրանը նաև իր մտահոգությունն է հայտնել իր սահմանի երկայնքով ամերիկյան ներկայության ամրապնդման վերաբերյալ, նույնիսկ եթե առաջարկվող լուծումը հաշվի է առնում Իրանի մտահոգությունը միջազգային սահմանները պահպանելու անհրաժեշտության վերաբերյալ:
Երկրորդ ռիսկը կապված է ժամանակի ընթացքում Ամերիկայի հետաքրքրության հնարավոր նվազման հետ։ TRIPP նախաձեռնության աշխարհաքաղաքական դիրքավորումը վտանգում է դրա ընկալումը որպես ժամանակավոր որոշում, որն ի վերջո կարող է չբավականացնել ամբողջական երթուղու իրագործման համար։ Նախաձեռնությունը կունենա ավելի մեծ հաջողության հնարավորություն, եթե այն աջակցություն ստանա Թուրքիայի կողմից, մասնավորապես՝ Անկարայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում արձանագրվող առաջընթացի տեսքով, ինչպես նաև՝ Եվրոպական միության կողմից։ Քանի որ ժամանակի ընթացքում անխուսափելիորեն կկուտակվեն խնդիրներ, անհրաժեշտ կլինի տարածաշրջանի ներսում և դրա սահմաններից դուրս գտնվող պետությունների լայն կոալիցիայի կայուն ներգրավվածություն՝ գործընթացին թափ հաղորդելու համար։
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված պայմանագրի տեքստի 15-րդ հոդվածը բացառում է կողմերից որևէ մեկի կողմից ստորագրման պահից մեկ ամսվա ընթացքում հակամարտության հետ կապված հայցերով միջազգային արդարադատության մեխանիզմներ դիմելու հնարավորությունը։
«Ռազմավարական ամնեզիայի» քաղաքականությունը ենթադրում է, որ այս գործընթացից շատերը կտուժեն. հարյուր հազարավոր հայեր և ադրբեջանցիներ, ովքեր վերջին չորս տասնամյակների ընթացքում կորցրել են իրենց տներն ու շատ ավելին։ Նրանց խնդրում են հրաժարվել արդարության ձգտումից՝ փոխարենը ստանալով տնտեսական շահույթ այն փոխգործակցության սխեմաներից, որոնք խրված են մրցակցային աշխարհաքաղաքականության մեջ և որոնց իրականացման համար կարող է ժամանակ պահանջվել։
Սա կուժեղացնի ներքին ընդդիմությունը Հայաստանում՝ երաշխավորելով պայքար՝ անհրաժեշտ սահմանադրական հանրաքվե անցկացնելու համար։ Հաշվի առնելով նրա (Նիկոլ Փաշինյանի) պատմականորեն նվազ ժողովրդականությունը՝ այժմ նրա ճակատագիրը կապված է Օվալաձև աշխատասենյակում ձեռք բերված համաձայնությունների կատարման հետ և, որպես հետևանք, այն նույն աշխարհաքաղաքականության հետ, որից նա ձգտում էր խուսափել 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխության» ընթացքում։ Նրա քաղաքական գոյատևումը ևս կախված կլինի Ադրբեջանի հռետորաբանության փոփոխությունից։
Ադրբեջանում իշխանության ավտորիտար կառույցն ավելի մեկուսացված է հասարակության արձագանքից։ Այստեղ Սպիտակ տան համաձայնագրերը բախվում են մեկ այլ խնդրի՝ 2020 թվականից ի վեր ռազմական հաղթանակը դարձել է ղեկավարության լեգիտիմության կարևոր բաղադրիչ և միաձուլվել է տարածքային ընդլայնման պատմությունների հետ:
«Բարձրագույն մակարդակով այն պատմությունները, որոնք Հայաստանին անվանում են «Արևմտյան Ադրբեջան», թափ են հավաքում, բայց այժմ լիովին հակասում են պայմանագրի տեքստի դրույթներին և ռազմավարական ամնեզիայի ցանկացած փորձի: Այն, թե որքանով է «Արևմտյան Ադրբեջանի» վերաբերյալ դիսկուրսը մարելու, պայմանագրի հեռանկարների համար նույնքան կարևոր փորձություն կլինի, որքան դրա աշխարհաքաղաքական արդյունքները», - գրում է Բրոերսան:
