Հայաստանի գլխավոր դատախազության վիճակագրությունը վկայում է 2024 թվականին ընտանեկան բռնության աննախադեպ՝ 168 տոկոսով աճի մասին։ Ֆիզիկական բռնության դեպքերի թիվը, որն ամենատարածված ձևն է, 2024-ին աճել է 151%-ով, իսկ ընտանեկան բռնության հետ կապված սպանություններն ավելացել են 2023-ի 3-ից մինչև 13՝ 2024 թվականին, DW-ի համար գրում է լրագրող Արշալույս Բարսեղյանը։

Հոդվածի հեղինակի վկայությամբ, սա ամենաբարձր ցուցանիշն է 2018 թվականից ի վեր, երբ Հայաստանում ուժի մեջ է մտել մեկ տարի առաջ ընդունված ընտանեկան բռնության մասին օրենքը։

Մինչև այդ նմանատիպ հանցագործությունները դիտարկվում էին ՀՀ Քրեական օրենսգրքի ընդհանուր դրույթներով։ Այս տարի միտումը շարունակվում է։

Իրավապաշտպանները փաստում են, որ նմանատիպ իրավախախտումների կտրուկ աճ տեղի է ունեցել 2020 թվականի պատերազմից, ինչպես նաև հայ-ադրբեջանական սահմանին հետագա սրացումներից և 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի վերջին հարձակումից հետո, ինչը հանգեցրեց հանրապետության կապիտուլյացիային և գրեթե ողջ հայ բնակչության՝ ավելի քան 120,000 մարդու զանգվածային արտագաղթին, որոնք հիմնականում ապաստան գտան Հայաստանում։

Ի՞նչն է ընտանեկան բռնության աճի պատճառը Հայաստանում

ՀՀ գլխավոր դատախազությունը DW-ին հայտնել է, որ չունի վերլուծական տվյալներ, որոնք բացատրում են ընտանեկան բռնության աճը։ Մինչդեռ իրավապաշտպանները դա կապում են 2020 թվականի պատերազմի և դրա հետևանքների հոգեբանական ազդեցության հետ, քանի որ, ինչպես ցույց է տալիս միջազգային պրակտիկան, ընտանեկան բռնության մակարդակը հաճախ աճում է հակամարտությունից 3-5 տարի անց։

«Բռնության դեպքերի աճը, որն արտահայտվում է 3-5 տարի անց, կապված է ինչպես հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ), այնպես էլ պատերազմի սոցիալ-տնտեսական հետևանքների, ինչպես նաև աջակցության համակարգի բացակայության հետ», - DW-ին տված հարցազրույցում ասում է Երևանի Կանանց աջակցության կենտրոնից Զառա Հովհաննիսյանը։

Ըստ նրա, սա հակասում է անմիջական հետպատերազմյան շրջանին, երբ ստեղծվում էին տարբեր օգնության խմբեր՝ տուժածներին աջակցություն առաջարկելով։ Բացի այդ, պատերազմի վետերանների շրջանում աճում է ալկոհոլի օգտագործումը՝ «որպես իրավիճակից դուրս գալու միջոց», ինչը, ըստ Հովհաննիսյանի, «բռնությանը նպաստող գործոններից է»։

«Իհարկե, բուն պատերազմի գագաթնակետի փուլում ընտանեկան բռնության դեպքերի թիվը նույնպես աճել է, եթե նայենք տվյալների բազային, բայց միաժամանակ դրանից հետո, հաշվի առնելով տարբեր հոգեբանական գործոններ, բռնությունն ուժեղանում և ավելի հաճախակի է դառնում», - DW-ին ասել է «Կանանց իրավունքների տուն» ՀԿ-ի հիմնադիր և ղեկավար Կարինե Դավթյանը։

Դավթյանը նաև կապում է այս աճը իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից իրականացվող ամենամսյա տեղեկատվական արշավների հետ, որոնք ուղղված են երկրի ողջ տարածքում կանանց օգնելուն, ինչպես նաև աջակցության կենտրոնների և ՀԿ-ների նկատմամբ աճող վստահության հետ, ինչը խթանում է կանանց ավելի հաճախ հրապարակայնացնել ընտանեկան բռնության դեպքերը։ Հայաստանի իշխանություններից Դավթյանի ստացած տվյալներով, մինչև 2025 թվականի սեպտեմբերի 30-ը Հայաստանում արդեն գրանցվել է ընտանեկան բռնության 1588 դեպք, ինչը գերազանցում է 2024 թվականի ընդհանուր ցուցանիշը։

Իրավիճակը, ինչպես ասում է Հովհաննիսյանը, «ավելի բարդ է» Լեռնային Ղարաբաղից փախստականների ընտանիքներում։

«Շատ տղամարդիկ ծառայության մեջ են եղել, տեսել են զինված հակամարտություններ, բայց երբեք աջակցություն չեն ստացել։ Կանայք միշտ հաշտվել են գոյատևման և վախի անհրաժեշտության հետ, տարիներ շարունակ լռել են, իսկ այժմ, կորցնելով ամեն ինչ, բախվել են նյութական և տնտեսական դժվարությունների։ Այս ամենը գործոններ են, որոնք ազդում են դեպքերի ծանրության վրա», - ասում է Հովհաննիսյանը։

Բռնության աճի միջազգային վիճակագրություն հակամարտություններից հետո

Միջազգային կազմակերպությունների ուսումնասիրությունները հաստատում են ընտանեկան բռնության աճը զինված հակամարտությունների ընթացքում և դրանցից հետո։ Այս միտումը նշվել է Անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) 2020 թվականի «Կանանց նկատմամբ բռնության ակնարկ» զեկույցում, որը վերլուծում է հակամարտության ազդեցությունը բռնության ենթարկված կանանց փորձի վրա։ Զեկույցը հիմնված է 2018 թվականի ապրիլին և սեպտեմբերին Ալբանիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Չեռնոգորիայում, Հյուսիսային Մակեդոնիայում, Սերբիայում, Մոլդովայում, Ուկրաինայում և Կոսովոյում ԵԱՀԿ-ի անցկացրած հարցման տվյալների վրա։

Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ մտերիմ զուգընկերների կողմից բռնությունը հակամարտությունից հետո հինգ տարվա ընթացքում աճում է մինչև 54%-ով, մինչդեռ մինչև հակամարտությունը և դրա ընթացքում այն կազմում էր 25%-ից պակաս։

Բռնությունն ավելի հաճախ կատարվում է նրանց կողմից, ովքեր մասնակցել են պատերազմին, քան նրանց, ովքեր չեն մասնակցել։ «Պատերազմի հանգամանքները չեն դիտարկվում որպես ընտանեկան բռնության պատճառ, բայց ռազմական հակամարտություններին մասնակցելը և ռազմական տրավմայի ազդեցությունը կարող են լինել բռնի դրվագների «մեկնարկային կետ» և նպաստել ընտանեկան բռնության ինտենսիվության և մասշտաբների աճին», - նշվում է կանանց և երեխաների իրավունքների պաշտպանության Women Against Violence Europe (WAVE) ֆեմինիստական ցանցի 2022 թվականի զեկույցում։

ԵԱՀԿ-ի ներկայացուցիչը DW-ին հայտնել է, որ 2020 թվականի նույն զեկույցի արդյունքները ցույց են տվել, որ հակամարտությունից տուժած կանայք, հատկապես փախստականները և տեղահանվածները, «բախվել են դաժանության ավելի բարձր աստիճանի»։ «Զեկույցում նաև ընդգծվում է հակամարտության ընթացքում և դրա հետևանքով կրած բռնության քննարկման շուրջ տաբուն, ինչը նպաստում է հաղորդումների ցածր մակարդակին և աջակցության ծառայություններին սահմանափակ հասանելիությանը», - DW-ին հայտնել են ԵԱՀԿ-ից։

Զինված հակամարտությանը մասնակցելը երկարաժամկետ ֆիզիկական և հոգեբանական հետևանքներ է ունենում շատ տղամարդկանց վրա։ Ըստ ԵԱՀԿ-ի՝ հարցված բոլոր երկրների պատասխանողները հայտարարել են, որ այս պայմանները, որոնք սրվել են ֆինանսական դժվարություններով, հանգեցրել են ալկոհոլի և թմրանյութերի ավելի հաճախակի օգտագործման, ինչն էլ նպաստում է ընտանեկան բռնության աճին։