Վերջին տասնամյակում Հայաստանում 1000 խոշորագույն հարկատուների ցանկը ավանդաբար գլխավորում էր «Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ն (նախկինում «ՀայՌուսգազարդ»): Ճիշտ է, «գազային» մենաշնորհատերը առանձին տարիներին զիջում էր առաջին տեղը «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատին» (ԶՊՄԿ) ՓԲԸ-ին: Սակայն, հետո կրկին վերադարձավ առաջին տեղ:

Հիշեցնենք, որ ԶՊՄԿ-ն, որը համարվում է «ներքին արդյունաբերության լոկոմոտիվը», վերջին տասնամյակում վստահորեն գլխավորում էր Հայաստանի խոշորագույն հարկատուների ցանկը: Սակայն, մի շարք պատճառներով (հիմնականում, պղնձի համաշխարհային գների անկման պատճառով), կոմբինատը կորցրել է իր դիրքերը:

 «Գազպրոմ Արմենիա» ընկերության եկամուտների (հետեւաբար, պետական բյուջե վճարված հարկերի) աճին նպաստել է հանրապետության գրեթե ամբողջ գազիֆիկացումը, ինչպես նաեւ մեքենաների պարկի կտրուկ աճը (որոնցից շատերը որպես վառելիք օգտագործում են սեղմված բնական գազը): Թվում էր, մենաշնորհատերն օբյեկտիվորեն ունի  հարկերի առումով առաջնությունը երկարատեւ պահելու բոլոր հնարավորությունները:

Սակայն այս տարվա երկրորդ կեսին Հայաստանի «Գազպրոմ Արմենիան»  խոշորագույն հարկատուների ցանկում պատվավոր առաջին տեղից  հանկարծ տեղափոխվեց երկրորդ տեղ: Հիշեցնենք, որ առաջին եռամսյակում մենաշնորհատերը շարունակում էր առաջատարը մնալ՝ պետական բյուջե վճարված մոտ 14 մլրդ դրամ հարկերով: ԶՊՄԿ-ն, որն այդ ժամանակ  3-րդ տեղն էր գրավել, զգալիորեն պակաս էր վճարել` 4 մլրդ դրամից մի փոքր ավելի:

Հիշեցնենք, որ ընթացիկ տարում ջեռուցման շրջանը նշանավորվեց օդի բարձր ջերմաստիճանով: Այսպես, հունվարին հանրապետությունում միջին օդի ջերմաստիճանը նորմայից 5-8 աստիճանով բարձր էր, փետրվարին` 3-6 աստիճանով (Երեւանում եւ Արարատյան դաշտում` 6-8 աստիճանով), եւ մարտին՝ 5-6 աստիճանով:

Հայտնի է, որ շատ ընտանիքներ ջեռուցման համար օգտագործում են գազի կաթսաներ եւ բուխարիներ: Այսպիսով, բարենպաստ եղանակային պայմանները նրանց թույլ տվեցին նվազեցնել այդ նպատակներով բնական գազի սպառման ծախսերը: Այս տարվա առաջին եռամսյակում (երկրորդ եռամսյակի տվյալները դեռ չեն հրապարակվել), բնակչությունը բնական գազի սպառումը գրեթե 30 տոկոսով նվազեցրել է: Նշենք, որ սա ընկերության բաժանորդների շրջանում ամենամեծ խումբն է: Նախորդ տարվա առաջին եռամսյակում բնական գազի ընդհանուր իրացման մեջ բնակչության մասնաբաժինը կազմել է 42 տոկոս:

Բնական գազի սպառման ծավալները կրճատել են նաեւ բյուջետային կազմակերպությունները՝ գրեթե 36 տոկոսով: Հաշվետվություններում «այլ սպառողներ» կոչվող բաժանորդները նույնպես նվազեցրել են գազի սպառումը 22 տոկոսով: Արդյունքում, առաջին եռամսյակում երկրում բնական գազի վաճառքի ծավալը նվազել է 15 տոկոսով: Ընդհանուր առմամբ, տարվա առաջին կիսամյակում բնական գազի բաշխման ծավալների անկումը կազմել է 12 տոկոս:

ԶՊՄԿ-ի համար արտաքին գործոնները հաջող էին: Տարվա կտրվածք        ով առաջին կիսամյակում պղնձի համաշխարհային գները աճել են 17 տոկոսով: Համապատասխանաբար պետք է թանկանար նաեւ  ԶՊՄԿ-ի արտադրանքը՝ պղնձի խտանյութը:

Սակայն վճարված հարկերի քանակի կտրուկ աճը (առաջին եռամսյակում 4.1 մլրդ դրամից մինչեւ այս տարվա երկրորդ եռամսյակում 20.5 մլրդ դրամ) դժվար է բացատրել միայն արտադրանքի գնով եւ արտադրության սեզոնայնությամբ:

Հետաքրքիր է, որ այս թռիչքը տեղի ունեցավ Հայաստանում «թավշյա հեղափոխությունից» հետո: Ի դեպ, չի բացառվում, որ բնական գազի կալորիականությունը նույնպես ենթարկվել է այդ բարենպաստ ազդեցությանը: Իսկ որքան ավելի բարձր է կալորիականությունը, այնքան ավելի ցածր է տեսակարար ծախսը:

ԶՊՄԿ-ի հարկերում գերիշխող է «այլ հարկեր եւ վճարումներ» խումբը (ընդհանուր արդյունքում բաժինը՝ 56 տոկոս), որը ներառում է բնապահպանական հարկ եւ ռոյալթի: Նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ, հաշվետու կիսամյակում ԶՊՄԿ-ի կողմից պետական բյուջե վճարված հարկերի ծավալը ավելացել է 14.9 մլրդ դրամով (կամ 2.5 անգամ): Ընդհանուր առմամբ, այս փոփոխությունը ապահովվել է նշված «այլ հարկերի եւ վճարումների» շնորհիվ, որոնց գումարը ավելացել է 8.6 մլրդ դրամով (կամ ավելի քան 2.6 անգամ):

«Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ի հարկերում բարձր է ԱԱՀ-ի մասնաբաժինը (հաշվետու կիսամյակում գրեթե 82 տոկոս): Պայմանականորեն ընդունված է համարել, որ ԱԱՀ-ն վճարում է սպառողը, իսկ շահութահարկը՝ առեւտրային ընկերությունը: Այսպիսով, ընկերության հաջողությունը հիմնականում ապահովել են  բաժանորդները: ԶՊՄԿ-ի դեպքում, իրավիճակը արմատապես տարբերվում է: Այսպիսով, եթե հաշվի չառնենք բնապահպանական խնդիրները, արդյունահանող արդյունաբերության  արտադրանքի արտահանումը կարող է միայն ողջունել:

Առաջին հայացքից էներգակիրների (բնական գազ, բենզին եւ դիզելային վառելիք) ներմուծումից կախվածությունը օբյեկտիվ բնույթ ունի: Սակայն, կախվածության աստիճանը կարող էր ավելի փոքր լինել: Մասնավորապես, այլընտրանքային էներգիակրի շնորհիվ` էլեկտրաէներգիայի: Շատ բնական գազ է սպառում  ավտոմոբիլային տրանսպորտը, այդ թվում հասարակական տրանսպորտը: Այս տեսանկյունից մայրաքաղաքի տրամվայի վերացման մասին վաղուց կայացված որոշումը կարելի է անպատասխանատու համարել:

Ցավոք, արեւային վահանակների բարձր արժեքը խոչընդոտում է մեր «աղքատ» երկրում արեւային էներգիայի օգտագործումը: Իսկ զարգացած երկրները զգալի հաջողություններ են գրանցել այս ոլորտում: Օրինակ, Գերմանիայում տեղադրված է 1.6 միլիոն արեւային մարտկոց, իսկ նախորդ տարվա որոշ ամիսների ընթացքում նրանք ավելի շատ էներգիա են արտադրել, քան քամու գեներատորները: Մինչ այդ, Գերմանիան քամու հաշվին էլեկտրաէներգիայի ստացման առումով երրորդ տեղն է զբաղեցնում՝ ԱՄՆ-ից եւ Չինաստանից հետո:

Սմբատ Գրիգորյան